Monoftongizacja


Monoftongizacja w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Monoftongizacja (od stgr. μονόφθογγος monophthongos „jednobrzmiący”) – proces fonetyczny polegający na przekształcaniu się dyftongów w pojedyncze samogłoski (monoftongi). Monoftongizacja zaszła między innymi w łacinie i języku prasłowiańskim.

Przyczyną jest nałożenie się na siebie artykulacji pierwszego i drugiego elementu dyftongu. W praktyce część narządów artykulacji ustawia się jak do wytworzenia pierwszego elementu dyftongu, podczas gdy część jak do drugiego. Powstała wtedy nowa samogłoska ma na ogół barwę pośrednią pomiędzy barwą pierwszego a barwą drugiego elementu, z przewagą (na ogół) tego ostatniego. Np. z dwugłoski /ɑɪ/ w procesie monoftongizacji powstaje /e/, z /AU/ samogłoska /o/, z /eɪ/ zwykle /i/ itd. Przeciwieństwem monoftongizacji jest dyftongizacja.

W łacinie | edytuj kod

W łacinie proces monoftongizacji zachodził przez cały znany nam okres historii języka.

Z dyftongów odziedziczonych z prajęzyka monoftongizacji uległ najpierw dyftong eɪ, który całkowicie przeszedł w długie ɪ w ciągu II wieku p.n.e. (np. starołac. mareimari).

Również w okresie archaicznym silnym tendencjom monoftongizacyjnym ulegał dyftong oɪ, który w bardzo dużej ilości wyrazów przeszedł w długie u (np. gr. Phoenix → łac. Punicus). W późniejszym okresie natomiast (III wiek n.e.) monoftongizacja dawała tu samogłoskę nieco bardziej otwartą, którą zapisywano przez „E”, jakkolwiek była zapewne bardzo zbliżona do współczesnego niemieckiego „o umlaut”.

Dyftong aɪ już pod koniec II w. p.n.e. przeszedł w æ (drugi element uległ rozszerzeniu), które od I wieku p.n.e. zaczyna regularnie zlewać się w czyste e. W I wieku p.n.e. proces ten odnotowuje się w wiejskiej odmianie języka, następnie zaczyna się on rozpowszechniać. Pod koniec I w. p.n.e. obejmuje miasta w Galii Przedalpejskiej, następnie prowincje i większe ośrodki kulturalne, by w III wieku n.e. utrwalić się również w języku warstw wykształconych.

Dyftong aʊ wykazywał już w epoce archaicznej tendencje do przechodzenia w długie o, na co są liczne dowody w leksyce łacińskiej okresu klasycznego i późniejszych (np. zdrobnienie wyrazu plaustrum „wóz” brzmi plostellum, zamiast spodziewanego plaustellum). Język wytrzymał jednak presję monoftongizacyjną i zachował ɑʊ jako dyftong właściwy do tej pory. Tak samo stało się z dyftongami ʊɪ oraz eʊ.

W angielskim | edytuj kod

Monoftongizacja występuje również w niektórych dialektach języka angielskiego[1]. Przykładowo w południowoamerykańskiej oraz w afroamerykańskiej odmianie języka angielskiego dyftongi /ɑɪ/ oraz /ɔɪ/ przechodzą kolejno w /aː/ i /ɔː/ i tak wyraz try /trɑɪ//traː//, a wyraz boil /bɔɪl//bɔːl/[2].

Przypisy | edytuj kod

  1. Włodzimierz Sobkowiak: English Phonetics for Poles. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2004, s. 190. ISBN 83-7177-252-1.
  2. Michał Garcarz: African American Hip Hop Slang: A Sociolinguistic Study of Street Speech. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2013, s. 82-83. ISBN 978-83-7432-938-5.
Na podstawie artykułu: "Monoftongizacja" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy