Nauka w Polsce


Nauka w Polsce w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Nauka w Polsce – ogół działalności naukowej i badawczo-rozwojowej prowadzonej w Polsce.

Dzień Nauki Polskiej obchodzony jest 19 lutego[1].

Spis treści

Historia | edytuj kod

W 1364 założono pierwszą polską uczelnię – Akademię Krakowską (obecnie Uniwersytet Jagielloński)[2].

W 1543 astronom i polihistor Mikołaj Kopernik opublikował swoje dzieło De revolutionibus, które stało się zaczątkiem przewrotu kopernikańskiego[3]. W kolejnym stuleciu międzynarodowe uznanie zdobył gdańszczanin Jan Heweliusz – pionier selenografii i konstruktor teleskopów[4]. Z kolei alchemik Michał Sędziwój bywa uznawany za odkrywcę tlenu[5].

W czasie zaborów polska nauka i oświata stały się jednymi z narzędzi walki z zaborcą. Polscy uczelni działali często na emigracji, utrzymując jednak więź z ojczyzną[6]. Wśród nich znalazła się Maria Curie-Skłodowska, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla, która jeden z odkrytych pierwiastków nazwała na cześć ojczystego kraju polonem[7]. Odkrywca witamin Kazimierz Funk pracował w ciągu swej kariery naukowej w wielu miejscach na świecie, również w niepodległej Polsce (lata 1923-27)[8]. Natomiast działający w Krakowie 2. poł. XIX w. Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski jako pierwsi skroplili składniki powietrza; sam Olszewski dokonał później także skroplenia nowo odkrytego argonu[9].

W dwudziestoleciu międzywojennym XX w. szczególnie wysoki poziom prezentowała polska szkoła matematyczna. Znaczący wkład w światową serologię i zwalczanie chorób zakaźnych wniósł Ludwik Hirszfeld. W dwudziestoleciu międzywojennym dokonano także reintrodukcji żubra w Puszczy Białowieskiej[10].

Podczas II wojny światowej naukowcy byli zmuszeni działać w podziemiu; środowisko naukowe poniosło duże straty, w samej zbrodni katyńskiej zginęło 44 wykładowców. W rezultacie zmiany granic Polska utraciła dwa znaczące ośrodki akademickie na Kresach: Lwów i Wilno[11], zyskała natomiast możliwość rozwijania polskiego życia naukowego we Wrocławiu i innych miastach Ziem Odzyskanych. Po zakończeniu działań wojennych, nauka (włączona w nurt socjalistyczny) stała się formą odbudowy kraju. Prowadzenie badań w zakresie historii wiązało się z ograniczeniami stawianymi przez cenzurę, tym niemniej środowisko polskich historyków starało się na miarę ówczesnych warunków pracować w sposób maksymalnie rzetelny, nie dopuszczając do całkowitej sowietyzacji krajowej historiografii[6][12][13].

1990 rok to powrót rzeczywistej i gwarantowanej ustawowo wolności akademickiej; wprowadzono wtedy także możliwość tworzenia uczelni prywatnych. Dodatkowo Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 zapewnia autonomię uczelniom wyższym[14].

Od 2018 roku kwestie prawne związane ze szkolnictwem wyższym i działalnością naukową reguluje ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce[15]. Wcześniej, w latach 2005–2018, obowiązywała ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym[16].

Uczelnie | edytuj kod

 Osobny artykuł: Uczelnie w Polsce.

W roku akademickim 2018/19 w Polsce działały 392 wyższe uczelnie, w tym 130 publicznych. Według stanu z 31 grudnia 2018 roku w polskich uczelniach kształciło się 1,23 mln osób[17].

Regularnie, w każdej edycji Akademickiego Rankingu Uniwersytetów Świata, na liście głównej figurują dwie polskie uczelnie: Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Warszawski (w czwartej lub piątej setce, zależnie od roku)[18].

Kariera naukowa | edytuj kod

 Osobne artykuły: Stopnie naukowe w PolscePracownicy uczelni w Polsce.

W Polsce nadaje się dwa stopnie naukowe:

Ponadto osoba posiadająca stopień naukowy doktora habilitowanego oraz wybitne osiągnięcia może otrzymać tytuł profesora[19].

Uprawnienie do nadawania stopnia naukowego w określonej dyscyplinie posiada uczelnia, instytut Polskiej Akademii Nauk, instytut badawczy albo instytut międzynarodowy, jeśli spełnia w tej dyscyplinie określone kryteria (posiada kategorię naukową A+, A albo B+)[20].

Nauczyciele akademiccy dzielą się na pracowników dydaktycznych, badawczych i badawczo-dydaktycznych[21]. Mogą oni być zatrudnieni na następujących stanowiskach:

Statut uczelni może określać również inne stanowiska dla nauczycieli akademickich[22].

Publikacje i czasopisma | edytuj kod

W rankingu SJR Polska zajmuje 17. miejsce na świecie pod względem liczby wydanych publikacji naukowych w latach 1996–2019[23].

Według raportu ze stycznia 2018 roku, 141 polskich czasopism naukowych znajdowało się na liście Journal Citation Reports i miało wyliczony Impact Factor, a 352 czasopisma były indeksowane w bazie Scopus[24].

Finansowanie nauki | edytuj kod

W 2013 roku ⅔ funduszy przeznaczanych na badania naukowe pochodziło ze środków publicznych (w tym europejskich). Instytucjami powołanymi do ich dystrybucji są Narodowe Centrum Badań i Rozwoju oraz Narodowe Centrum Nauki[25].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. 19 lutego – Dzień Nauki Polskiej. gov.pl, 2020-02-19. [dostęp 2020-07-15].
  2. Założenie uniwersytetu w Krakowie. Muzeum Historii Polski. [dostęp 2020-06-20].
  3. Maciej Iłowiecki: Dzieje nauki polskiej. Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1981, s. 43. ISBN 83-223-1876-6.
  4. Andrzej Kajetan Wróblewski: Historia fizyki. PWN, s. 182-183. ISBN 978-83-01-14635-1.
  5. Michał Sędziwój i kamień filozoficzny. PolskieRadio.pl. [dostęp 2020-06-20].
  6. a b Iłowiecki ↓, s. 13.
  7. Andrzej Kajetan Wróblewski: Historia fizyki. PWN, s. 406-408. ISBN 978-83-01-14635-1.
  8. Kazimierz Funk (23.02.1884-19.11.1967). naukowcydlaniepodleglej.pl, 2018. [dostęp 2020-06-30].
  9. Andrzej Kajetan Wróblewski: Historia fizyki. PWN, s. 361-363. ISBN 978-83-01-14635-1.
  10. Iwona Kienzler: Nauka. Bellona / Edipresse, 2014, s. 10, 45, 76-78, seria: Dwudziestolecie Międzywojenne. ISBN 978-83-7769-973-7.
  11. LeonardL. Drożdżewicz LeonardL., W promieniach Uniwersytetu Wileńskiego, „Znad Wilii”, nr 2 (78) z 2019 r., s. 49-51, http://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2019/09/Znad-Wilii-2-78_30-czerwca_3-2.pdf. 
  12. ZbigniewZ. Romek ZbigniewZ., „Cenzura kreatywna” w PRL a środowisko naukowe historyków, „Przegląd Historyczny”, 1, 97 .
  13. Andrzej Krajewski. Nauka ze Wschodu. „POLITYKA – Pomocnik historyczny”. Z Kresów na Kresy. s. 174. ISSN 2391-7717
  14. RadosławR. Rybkowski RadosławR., Autonomia a rozliczalność – polskie wyzwania, „Nauka i Szkolnictwo Wyższe”, 1 (45), 2015 .
  15. Dz.U. z 2018 r. poz. 1668
  16. Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365
  17. Szkolnictwo wyższe w roku akademickim 2018/2019 (wyniki wstępne), Główny Urząd Statystyczny, 14 czerwca 2019 [dostęp 2020-06-22] .
  18. Ranking najlepszych uczelni świata: UW w 4. setce, UJ - w piątej. naukawpolsce.pap.pl, 2018-08-16. [dostęp 2020-07-12].
  19. Dz.U. z 2018 r. poz. 1668, Art. 177
  20. Dz.U. z 2018 r. poz. 1668, Art. 185
  21. Dz.U. z 2018 r. poz. 1668, Art. 114
  22. Dz.U. z 2018 r. poz. 1668, Art. 116
  23. SJR – International Science Ranking. [dostęp 2020-06-29].
  24. EmanuelE. Kulczycki EmanuelE., Stan praktyk publikacyjnych polskich czasopism naukowych w 2017 roku, styczeń 2018, DOI10.6084/m9.figshare.5683813 .
  25. JerzyJ. Wilkin JerzyJ., Finansowanie nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce. Wybrane problemy i postulowane kierunki reform, „Studia BAS” (3 (35)), 2013 .

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Nauka w Polsce" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy