Obrona Warszawy (1939)


Na mapach: 52°13′56″N 21°00′30″E/52,232222 21,008333

Obrona Warszawy (1939) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Odtwórz plik multimedialny Film Oblężenie Juliena Bryana 3 września 1939. Manifestacja po wypowiedzeniu wojny III Rzeszy przez Wielką Brytanię i Francję Płonący Zamek Królewski po ostrzale przez artylerię niemiecką 17 września 1939 Stanowisko przeciwlotniczego ckm wz. 30 w pobliżu Dworca Wiedeńskiego Ofiary nalotu przy ul. Ostroroga Żołnierze niemieccy podczas walk o Warszawę Żołnierze niemieccy w okopach podczas walk o Warszawę Mały chłopiec, ofiara niemieckiego bombardowania Niemieckie czołgi i strzelcy zmotoryzowani na ul. Grójeckiej między ul. Siewierską a ul. Przemyską. Widoczny czołg Pz Kpfw I Ausf A i armata Le IG 18 kal. 75 mm. Gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz (z prawej) udają się na rozmowy w sprawie kapitulacji Warszawy. 27 września 1939 Wymarsz polskich żołnierzy do niewoli, 30 września 1939

Obrona Warszawybitwa powietrzno-lądowa stoczona w obronie Warszawy w czasie kampanii wrześniowej przez Wojsko Polskie i ludność cywilną z oddziałami 3 i 4 Armii Wehrmachtu oraz jednostkami 1 i 4 Floty Powietrznej Luftwaffe.

Spis treści

Działania wojenne | edytuj kod

 Zobacz też kategorię: Obrońcy Warszawy (1939).

Od 1 do 6 września 1939 walkę w obronie stolicy prowadziła Brygada Pościgowa oraz pododdziały Ośrodka Obrony Przeciwlotniczej Warszawa (czynna OPL) i mieszkańcy miasta zorganizowani w ramach biernej OPL.

W nocy z 1 na 2 września Prezydent RP Ignacy Mościcki wyjechał z miasta do Błot koło Falenicy[2]. 3 września minister spraw wojskowych, generał dywizji Tadeusz Kasprzycki, rozkazał generałowi brygady Walerianowi Czumie zorganizować obronę miasta przed zagonem pancerno-motorowym zmierzającym z kierunku południowo-zachodniego (niemiecki XVI Korpus Pancerny). Pierwszy Sztab Obrony Warszawy stanowili oficerowie Komendy Głównej Straży Granicznej. Szefem Sztabu mianowany został pułkownik dyplomowany Tadeusz Roman Tomaszewski. Do obrony stolicy skierowano oddziały 5 Dywizji Piechoty z Odwodu Naczelnego Wodza.

6 września Ignacy Mościcki, wobec bezpośredniego zagrożenia natarciem niemieckiego XVI Korpusu Pancernego, który po bitwach pod Piotrkowem i Tomaszowem przełamał front polski, ewakuował się do Nałęczowa. Około 2.00 w nocy 7 września Warszawę opuścił rząd, a Naczelny Wódz Edward Śmigły-Rydz wyjechał do Brześcia[3]. Ewakuacja władz odbywała się wszystkimi środkami transportu, głównie drogami w kierunku Lublina i Siedlec[2]. Propozycji ewakuacji odmówił komisaryczny prezydent miasta Stefan Starzyński[4].

Począwszy od 6 września rozpoczęło się formowanie obrony cywilnej oraz Robotniczej Brygady Obrony Warszawy.

6 września, krótko przed północą, szef propagandy w Sztabie Naczelnego Wodza płk Roman Umiastowski wezwał przez radio mieszkańców Warszawy do udziału w budowie barykad i umocnień wobec bezpośredniego zagrożenia miasta przez Niemców[5]. Jednocześnie wezwał wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, a nie powołanych dotychczas do wojska, do bezzwłocznego opuszczenia stolicy i udania się na wschód, gdzie mieli zostać zmobilizowani[6]. Po interwencji Dowództwa Obrony Warszawy i Stefana Starzyńskiego ok. godz. 3 w nocy wezwanie Umiastowskiego zostało przez radio odwołane[7]. Jednak jeszcze przed świtem 7 września tysiące osób zaczęło opuszczać Warszawę w kierunku wschodnim[6].

8 września ok. godz. 14.00–15.00 oddziały niemieckiej 4 Dywizji Pancernej zajęły Okęcie wraz z lotniskiem, a ok. godz. 17.00 od strony Woli i Ochoty dotarły do obrzeży Warszawy gdzie weszły w styczność bojową z obrońcami[8]. Niemcy wycofali się jednak przekładając atak na kolejny dzień[9].

8 września o godz. 7.00 rano od tej samej strony rozpoczął się atak Wehrmachtu na Warszawę[10]. Niemcy próbowali zdobyć stolicę z zaskoczenia siłami dwóch dywizji pancernych (1 i 4 DPanc), które 6 września dokonały skutecznego przełamania frontu polskiego pod Piotrkowem i Tomaszowem.

 Osobne artykuły: Bitwa pod Piotrkowem TrybunalskimBitwa pod Tomaszowem Mazowieckim.

9 września pułkownik dyplomowany Marian Porwit mianowany został dowódcą Odcinka „Warszawa-Zachód”. 11 września niemiecka artyleria niemiecka po raz pierwszy zaczęła ostrzeliwać śródmieście równocześnie od strony Okęcia, Marymontu i Pragi[11]. 15 września, w wyniku działań dowodzonej przez gen. Georga von Küchlera 3 Armii na odcinku wschodnim, miasto zostało okrążone[12]. Na mocy rozkazu Naczelnego Wodza została powołana Armia „Warszawa” pod dowództwem generała dywizji Juliusza Rómmla. Stefan Starzyński powołał Komitet Obywatelski przy Dowództwie Obrony Warszawy, skupiający przedstawicieli wszystkich ugrupowań politycznych Rzeczypospolitej – od PPS, poprzez piłsudczyków, do narodowej demokracji. Propagandą Dowództwa Obrony Warszawy kierował pułkownik Wacław Lipiński.

W dniach 17–22 września garnizon warszawski został wzmocniony przez oddziały Armii „Poznań” i Armii „Pomorze”, które po bitwie nad Bzurą przez Puszczę Kampinoską, przedarły się do stolicy.

Mianem „Warszawskich Termopili” została określona walka 30 Pułku Strzelców Kaniowskich stoczona 21 września w rejonie Wawrzyszewa, gdzie I batalion tego pułku, tracąc 500 ludzi, zatrzymał uderzenie niemieckiej 24 Dywizji Piechoty wsparte czołgami i ogniem 70 dział, umożliwiając przedostanie się do miasta niedobitków z bitwy nad Bzurą.

Dyskusyjną wśród historyków pozostaje rola generała Juliusza Rómmla, który pomimo znacznych sił (w tym batalionu czołgów) nie udzielił wsparcia Grupie Armii generała dywizji Tadeusza Kutrzeby i nie dokonał koordynacji sił Armii Warszawa i znajdujących się w twierdzy Modlin sił Armii Modlin i GO gen. Wiktora Thommée z Armii „Łódź” z Armiami „Poznań” i „Pomorze”.

17 września, po agresji ZSRR na Polskę, przebywający pod Warszawą Adolf Hitler wydał osobisty rozkaz ostrzału artyleryjskiego Zamku Królewskiego dla zmuszenia stolicy Polski do kapitulacji. Kapitulacja Warszawy była uzgodnionym warunkiem niemiecko-sowieckim co do rozbioru terytorium państwa polskiego pomiędzy III Rzeszę a ZSRR. W konsekwencji wojska niemieckie podjęły eskalację działań (niezgodnych z IV konwencją haską) skierowanych przeciwko ludności cywilnej Warszawy, a mających zmusić miasto do jak najszybszej kapitulacji.

 Osobny artykuł: Bombardowanie Warszawy (1939).  Zobacz też kategorię: Członkowie Komitetu Obywatelskiego (1939).

24 września niemiecka artyleria i lotnictwo nadal atakowały miasto[13], a 25 września został przeprowadzony nalot dywanowy[14]. Niemieckie samoloty zrzuciły wówczas na oblężoną stolicę 560 ton bomb burzących i 72 tony bomb zapalających[15]. Luftwaffe zbombardowała gazownię, elektrownię i Stację Filtrów. Z powodu braku prądu zamilkła rozgłośnia radiowa Warszawa II, nadająca z fortu Mokotowskiego[16]. Ataki te były wstępem do generalnego szturmu miasta, 26 września oddziały niemieckie przeprowadziły natarcie, które jednak nie przyniosło im większych sukcesów[17].

W ostatnich dniach obrony w mieście znajdowało się ok. 3 tys. oficerów i ponad 82 tys żołnierzy[18]. Brakowało jednak amunicji artyleryjskiej gdyż 18 września[19] zostały przerwane dostawy z magazynów w Palmirach[18].

26 września zapadła decyzja o podjęciu rozmów kapitulacyjnych z Niemcami z uwagi na sytuację ludności cywilnej[20]. Akt kapitulacji stolicy podpisano 28 września na terenie dawnej Fabryki Silników Lotniczych Skody na Okęciu.

 Osobny artykuł: Kapitulacja Warszawy (1939).

Niemcy rozpoczęli wkraczanie do miasta 30 września, jednak większe oddziały weszły do Warszawy 1 października[21].

Poległo ok. 2 000, a rannych zostało 16 000 żołnierzy[1]. Broń złożyło ponad 100 000 żołnierzy walczących w obronie Warszawy[1]. Straty wśród ludności cywilnej wyniosły ok. 10 000 zabitych i 50–60 000 rannych[1]. Podczas oblężenia zniszczeniu uległo ok. 10% zabudowy miasta[22].

28 września 1939 – bezpośrednio po kapitulacji Warszawy – w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni III Rzesza i ZSRR dokonały wbrew prawu międzynarodowemu ( konwencja haska IV z 1907 r.)[23] wytyczenia granicy niemiecko-radzieckiej na okupowanym terytorium Polski.

Pierwsze patrole niemieckie pojawiły się w mieście 30 września[1], a większe oddziały 1 października 1939[24]. 5 października 1939 Adolf Hitler przyjął w Alejach Ujazdowskich defiladę wojsk niemieckich[25].

Struktura organizacyjna i obsada personalna obrony Warszawy | edytuj kod

Organizacja obrony Warszawy | edytuj kod

  • Dowództwo Obrony Warszawy
  • Odcinek „Warszawa-Zachód”
  • Odcinek „Warszawa-Wschód”
  • Odwody

Obsada personalna Dowództwa Obrony Warszawy | edytuj kod

Dowództwo Obrony Warszawy

  • dowódca - gen. bryg. Walerian Czuma (komendant główny SG)
  • I zastępca dowódcy - płk Julian Janowski (I zastępca komendanta głównego SG)
  • II zastępca dowódcy - płk Romuald Niementowski[26] (II zastępca komendanta głównego SG)

Sztab

  • szef sztabu - płk dypl. Tadeusz Roman Tomaszewski
  • zastępca szefa sztabu - ppłk dypl. piech. Stefan Koeb
  • adiutant szefa sztabu - ppor. Stanisław Launhard
  • oficer do zleceń - ppłk. dypl Stanisław Toruń
  • szef Oddziału I - ppłk dypl. Feliks Kwiatek
  • ppłk dypl. Antoni Rogowski (do 7 IX)
  • kpt. rez. Artur Ferencowicz
  • szef Oddziału II - ppłk dypl. Mieczysław Starzyński
  • mjr Jan Michalski
  • mjr Aleksander Kuźmiński zam. przez gestapo w okupowanej Warszawie
  • szef Oddziału III
  • ppłk dypl. Jakub Kozioł (szef sztabu KG SG) zm. w obozie Murnau
  • kpt. dypl. Leon Ryszard Madaliński 1941 wyrokiem sądu AK stracony we Włocławku
  • kpt. Aleksander Józef Zasoński
  • por. Stanisław Marian Sydor
  • por. Stanisław Stopa (do 22 IX 1939)
  • szef Oddziału IV - mjr Alojzy Nowak
  • kwatermistrz - mjr dypl. Edward Józef Ombach
  • kwatermistrz - ppłk. dypl. Władysław Winiarski
  • dowódca artylerii - ppłk Wacław Zielonko-Zielonka (dowódca 3 pac)
  • oficer sztabu - kpt. Wacław Bundyk (do 18 IX 1939)
  • oficer sztabu - mjr Witold Łoziński (od 19 IX 1939)
  • oficer sztabu mjr Władysław Świderski
  • oficer sztabu - kpt. Stanisław Antoni Krysakowski
  • oficer łączności - ppor. Leon Korejwo
  • oficer obserwacyjny - ppor Stanisław Grzeszkowicz † 29 IX 1939
  • oficer obrony przeciwgazowej - por. Witalis Fiedorkiewicz
  • dowódca OPL czynnej - płk Kazimierz Baran
  • zastępca dowódcy - ppłk Franciszek Jórasz
  • szef sztabu - mjr dypl. Antoni Mordasewicz
  • oficer łączności - kpt. Konstanty Adamski
  • dowódca broni pancernych - mjr Julian Tomasz Głowacki (dowódca 3 bpanc)
  • dowódca saperów - ppłk sap. Marceli Rewieński (do 11 IX 1939)
  • dowódca saperów - płk inż. Kazimierz Hertel (od 11 IX 1939)
  • zastępca dowódcy saperów - płk st. sp. Ludwik Hickiewicz
  • szef propagandy - ppłk dr Wacław Lipiński
  • dowódca łączności - płk dypl. łącz. Józef Łukomski
  • zastępca dowódcy łączności - ppłk łącz. Edward Gorczyński
  • służby zdrowia – mjr lek. dr Wilhelm Borkowski

Odcinek „Warszawa-Zachód” | edytuj kod

Dowództwo Odcinka „Warszawa-Zachód”

Odcinek „Warszawa-Wschód” | edytuj kod

Dowództwo Odcinka „Warszawa-Wschód”

Odwody | edytuj kod

  • Grupa Pancerno-Motorowa - kpt. Bolesław Kowalski

Upamiętnienie | edytuj kod

Galeria | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 27.
  2. a b Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 25. ISBN 83-01-04207-9.
  3. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 34. ISBN 978-83-240-1057-8.
  4. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 26. ISBN 83-01-04207-9.
  5. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 33. ISBN 978-83-240-1057-8.
  6. a b Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 34. ISBN 978-83-240-1057-8.
  7. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 10–11.
  8. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 12.
  9. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 37. ISBN 978-83-240-10578. OCLC 938718461. (pol.)
  10. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 13.
  11. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 15.
  12. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 18.
  13. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 23.
  14. Polska.pl, kalendarium - 25 września 1939
  15. Heroizm oblężonego miasta. Ludność cywilna Warszawy we wrześniu 1939 roku
  16. Kronika II wojny światowej. pod redakcją Tomasza Jendryczko i Kazimierza Stembrowicza, Świat Książki, Warszawa 2004, ​ISBN 83-7311-877-2​, s. 17
  17. Kalendarium kampanii wrześniowej, wrzesień 1939
  18. a b Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 35. ISBN 83-01-04207-9.
  19. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 21.
  20. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 36. ISBN 83-01-04207-9.
  21. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 38. ISBN 83-01-04207-9.
  22. Piotr Majewski: Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2005, s. 311. ISBN 83-7436-003-8.
  23. Dział III konwencji:"O władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego". W czasie II wojny światowej tezę o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego utrzymywali jedynie sygnatariusze paktu z 28.09.1939: III Rzesza i ZSRR. Analiza prawnomiędzynarodowa i stosunek społeczności międzynarodowej do państwa polskiego i jego statusu po wrześniu 1939 p. Henryk Batowski: Rok 1940 w dyplomacji europejskiej. Poznań 1981, Wydawnictwo Poznańskie, ​ISBN 83-210-0173-4​ , s. 11-26 i passim. Por. też: Henryk Batowski: Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941. Kraków 1991, Wydawnictwo Literackie, ​ISBN 83-08-02284-7​.
  24. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 38. ISBN 83-01-04207-9.
  25. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 44. ISBN 83-01-04207-9.
  26. 7 września 1939 r. razem z ppłk dypl. SG Antonim Rogowskim wyjechał do Rawy Ruskiej celem objęcia dowództwa nad Ośrodkiem Zapasowym SG.
  27. Andrzej Romaniak: Medale, medaliony, plakiety. Katalog zbiorów. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2005, s. 103. ISBN 83-919305-8-0.

Bibliografia | edytuj kod

  • Ludwik Głowacki, Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo MON, wyd. V, Warszawa 1985, ​ISBN 83-11-07109-8​.
  • Obrona Warszawy 1939 we wspomnieniach, wybór i oprac. Mieczysław Cieplewicz, Eugeniusz Kozłowski, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1984, wyd. I, ​ISBN 83-11-07128-4​.
  • Stanisław Edward Rost. Pierwotny Sztab Obrony Warszawy w 1939 r.. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4 (126), 1988. Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny. 

Zobacz też | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Obrona Warszawy (1939)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy