Osmoka


Osmoka w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Entada gigas Entada abyssinica Strąk osmoki fasolowatej na plaży na jednej z wysp Fidżi

Osmoka[3] (Entada Adanson) – rodzaj rośliny z rodziny bobowych (w podrodzinie brezylkowych, dawniej w mimozowych). Obejmuje 28 gatunków[4]. Są to rośliny szeroko rozprzestrzenione w strefie tropikalnej i subtropikalnej – występują na obu kontynentach amerykańskich, w Afryce, Azji i Australii[4], przy czym najbardziej zróżnicowane są w Afryce i Ameryce Środkowej[5].

W większości to pnącza rosnące w lasach i sięgające w nich najwyższych koron drzew[6][7][8]. Niektóre gatunki drzewiaste rosną na sawannach[8]. Część gatunków występujących na wybrzeżach ma strąki wypełnione komorami powietrznymi, rozprzestrzeniane przez prądy morskie (czasem po rozpadnięciu się na poszczególne człony)[6][4]. Stąd zwane bywają „morską fasolą” lub „orzechami wodnymi”[6] (udało się skiełkować nasiono, które w morzu spędziło 21 miesięcy)[4]. Zdarza się, że nasiona osmoki znajdowane są także na atlantyckich wybrzeżach Europy[9] (trafiające się na plażach Wielkiej Brytanii nasiona Entada gigas o średnicy 5 cm zwane są „szczęśliwymi fasolkami” ang. lucky beans)[4].

Entada gigas ma liście spożywane jak warzywo, a nasiona po upieczeniu. Wytrzymałe włókna służą do wyrobu sieci i żagli. Nasiona są też źródłem saponin[4]. Bogate w nie są także nasiona osmoki fasolowatej i oczyszczającej wykorzystywane w Azji do mycia włosów[4][6][10]. Osmoka oczyszczająca ma też długą tradycję wykorzystania w ziołolecznictwie wielu krajów[6].

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Liany, rzadziej krzewy o pędach wspinających się[5] i drzewa[4], zwykle o pędach bez cierni[5]. Liany mają pędy zwykle spiralnie skręcone i spłaszczone[9] i osiągają ogromne rozmiary – np. osmoka oczyszczająca E. rheedii do 75[4] lub 150 m długości[6] (według niektórych źródeł nawet do 400 m[8]).
Liście
Podwójnie pierzaste – z listkami pierzastymi, składającymi się z różnej liczby, naprzeciwległych listków drugiego rzędu. Przylistki drobne, szczecinkowate. Oś liścia czasem zakończona wąsem czepnym[5].
Kwiaty
Bardzo drobne i liczne, zebrane w wyrastające w kątach liści pojedyncze kwiatostany kłosokształtne lub rozgałęzione, wiechowate. Kwiaty motylkowe, 5-krotne, zwykle obupłciowe i siedzące. Kielich dzwonkowaty, z drobnymi ząbkami. Płatki korony wolne lub u nasady zrośnięte. Pręcików jest 10, mają cienkie nitki przylegające do płatków i długie – znacznie wystają poza koronę. Zalążnia z licznymi zalążkami. Szyjka słupka cienka, zwieńczona drobnym znamieniem[5].
Owoce
Strąki proste lub spiralnie skręcone, spłaszczone, skórzaste lub drewniejące[5]. U niektórych gatunków (E. gigas, E. rheedii) osiągają 180–200 cm długości i 13 cm szerokości[9][4]. Strąk przewęża się poprzecznie i poszczególne nasiona odpadają z przyległą częścią strąka, z którego pozostaje z czasem puste obramowanie[5]. Nasiona okazałe (do 5 cm średnicy), kuliste lub spłaszczone soczewkowato[5][4].

Systematyka | edytuj kod

Rodzaj z rodziny bobowych Fabaceae, tradycyjnie zaliczany do podrodziny mimozowych Mimosoideae z plemienia Mimoseae[4]. W 2017 mimozowe umieszczone zostały w podrodzinie brezylkowych Caesalpinioideae[11][1].

Wykaz gatunków[12]

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website/Fabaceae (ang.). 2001–. [dostęp 2019-12-03].
  2. a b c Entada. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-12-03].
  3. Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 524. ISBN 83-214-1305-6.
  4. a b c d e f g h i j k l David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 331. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b c d e f g h Entada Adanson. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-12-03].
  6. a b c d e f g Jolanta i Karol Węglarscy: Rośliny dalekiej Azji. Poznań: Hortus Botanicus, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 46. ISBN 83-60247-27-7.
  7. Zbigniew Podbielkowski: Fitogeografia części świata. Europa, Azja, Afryka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 290. ISBN 83-01-07584-8.
  8. a b c d e Stanisław Lisowski: Świat roślinny tropików. Poznań: Sorus, 1998, s. 28, 64. ISBN 83-85599-78-9.
  9. a b c Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 213. ISBN 83-7079-778-4.
  10. a b Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Hortus Botanicus, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 98. ISBN 978-83-61320-17-3.
  11. Legume Phylogeny Working Group. A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny. „Taxon”. 66, 1, s. 44–77, 2017. 
  12. Entada. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2019-12-03].
Identyfikatory zewnętrzne (takson):
Na podstawie artykułu: "Osmoka" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy