Powiat (Polska)


Powiat (Polska) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Aktualna mapa powiatów w Polsce

Powiat – jednostka samorządu terytorialnego i podziału administracyjnego II stopnia w Polsce. Jednostką nadrzędną jest województwo, podrzędną gmina. Ich funkcjonowanie reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym (Dz.U. z 2020 r. poz. 920).

Potocznie stosuje się często terminy powiat ziemski i powiat grodzki. Rozróżnienie takie nie znajduje jednak podstaw w ustawie o samorządzie powiatowym. Bardziej poprawne jest mówienie o powiatach, czyli jednostkach samorządu obejmujących kilka gmin i posiadających własne organy, omówione w ustawie, oraz o miastach na prawach powiatu, w których organy samorządu gminnego mają również zadania i kompetencje samorządu powiatowego (niemniej miasta na prawach powiatu nawet w niektórych aktach prawnych nazywane są powiatami).

W Polsce jest 314 powiatów oraz 66 miast na prawach powiatu.

Spis treści

Powiaty w ujęciu historycznym | edytuj kod

Po raz pierwszy powiaty w Polsce wprowadzono w drugiej połowie XIV wieku. Przejęły one część funkcji ograniczanej wówczas sieci kasztelanii. W systemie podziału terytorialnego kraju pojawiła się jednostka administracyjna większa od kasztelanii, zwana po łacinie districtus (dystrykt) i uwzględniana w tytulaturzu książęcym.

W końcu XIV w. funkcjonował już nowy system podziału terytorialnego, opierający się na ustroju sądowo-ziemskim. Jego podstawą była ziemia, składająca się z 2–3 powiatów sądowych. Należy sądzić, że ziemie powstały w wyniku podziału dystryktów. Dla każdej z ziem ustanowiono delegowany sąd książęcy, złożony z sędziego i podsędków oraz lokalnych urzędników. Sądy ziemskie nie miały stałych siedzib, ale dokonywały objazdów całego terytorium, zatrzymując się na pewien czas w znaczniejszych ośrodkach. Okolice tych ośrodków, przeważnie miejskich, wraz z mieszkańcami podległymi jurysdykcji sądów ziemskich utworzyły powiaty.

Termin „powiat” wywodzi się od „dnia wietnego” czyli „wiecu”, zgromadzenia sądowego o z góry wyznaczonym terminie.

Oddzielny, dla każdej z ziem, zarząd majątkiem władcy spoczywał w rękach specjalnych rządców (łac. procuratores), zwanych od połowy XV wieku starostami. Starostowie posiadali rozległą władzę administracyjno-sądową; sądzili wszystkich, którzy dopuścili się przestępstw zagrażających spokojowi publicznemu. Do starosty należała również piecza nad wykonywaniem wyroków sądowych oraz ogólny nadzór nad aparatem skarbowym. Siedzibą starosty była początkowo stolica ziemi. W późniejszych czasach starostami nazywano także dzierżawców królewszczyzn (tzw. starostowie niegrodowi). Patrz też: urzędy ziemskie.

W późniejszym okresie powiaty istniały w dwujęzycznym Wielkim Księstwie Poznańskim, jako odpowiednik niemieckiego Kreis. W zaborze rosyjskim odpowiednikiem powiatów były ujezdy. W Galicji jednostkami administracyjnymi były dystrykty, a od 1867 – powiaty. Spis powiatów na ziemiach polskich pod zaborami można znaleźć w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Powiaty funkcjonowały w okresie II Rzeczypospolitej, a później w PRL do 1975, kiedy to zlikwidowano duże województwa podzielone na powiaty, wprowadzając w ich miejsce 49 mniejszych województw. Podział na powiaty przywróciła reforma administracyjna, która weszła w życie 1 stycznia 1999.

Regulacja prawna | edytuj kod

Status powiatu w Polsce reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym (Dz.U. z 2020 r. poz. 920).

Wspólnota samorządowa w powiecie | edytuj kod

Powiat jest tworzony przez lokalną wspólnotę samorządową i odpowiednie terytorium[1]. Lokalna wspólnota samorządowa stanowi składnik ludzki, a terytorium – składnik rzeczowy powiatu. Wspólnota lokalna to samoistny, niezależny od państwa byt, przede wszystkim taki, który jest podmiotem pierwotnym wobec państwa i jego struktury administracyjnej. Istnieją trzy grupy poglądów dotyczących rozumienia tego pojęcia:

  • I grupa: na gruncie prawnym poza użyciem terminu „lokalna wspólnota samorządowa” nie nadano mu żadnej treści i nie rozwinięto go w przepisach ustaw[2],
  • II grupa: „lokalna wspólnota samorządowa” to termin socjologiczny i nie należy koncentrować na nim szczególnej uwagi, ponieważ uważana jest ona w tej nauce jako zbiorowość posiadająca wspólne terytorium, interakcje społeczne oraz oparta jest na silnych więziach emocjonalnych, co nie odgrywa znacznej roli w rozumowaniu  pojęcia lokalnej wspólnoty samorządowej[3],
  • III grupa wskazuje na materialnoprawny aspekt pojęcia „lokalnej wspólnoty samorządowej”. Jest ona podmiotem administracji publicznej i nie stanowi tylko sumy mieszkańców powiatu, lecz również system wspólnych wartości i celów znajdujących swój wyraz w zadaniach wspólnoty i rozwijanych w ustawach szczególnych.

Do właściwego zrozumienia pojęcia lokalnej wspólnoty samorządowej należy uwzględnić termin „mieszkańca powiatu” (członka powiatowej wspólnoty), który może być rozpatrywany w dwóch ujęciach:

  • materialnoprawnym – wszyscy ludzie zamieszkujący stale dany obszar (terytorium powiatu). Do oceny stałego zamieszkania nie stosuje się przepisu art. 25 kodeksu cywilnego[4], ponieważ trudno jest zakwalifikować niepełnoletnich czy też pozbawionych zdolności do czynności prawnych do grupy osób mogących mieć zamiar stałego pobytu;
  • ustrojowo-politycznym – podmiot praw i obowiązków z zakresu prawa administracyjnego, mający zdolność zarządzania sprawami publicznymi o charakterze lokalnym, ale również podmiot odpowiedzialny za realizację zadań publicznych.

Zakres działania i zadania powiatu | edytuj kod

Powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie:

  1. edukacji publicznej
  2. promocji i ochrony zdrowia
  3. pomocy społecznej
  4. wspieranie rodziny i systemu pieczy zastępczej
  5. polityki prorodzinnej
  6. wspierania osób niepełnosprawnych,
  7. transportu zbiorowego i dróg publicznych,
  8. kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
  9. kultury fizycznej i turystyki,
  10. geodezji, kartografii i katastru,
  11. gospodarki nieruchomościami,
  12. administracji architektoniczno-budowlanej,
  13. gospodarki wodnej,
  14. ochrony środowiska i przyrody,
  15. rolnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego,
  16. porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli,
  17. ochrony przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania powiatowego magazynu przeciwpowodziowego, przeciwpożarowej i zapobiegania innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia i zdrowia ludzi oraz środowiska,
  18. przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy,
  19. ochrony praw konsumenta,
  20. utrzymania powiatowych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
  21. obronności,
  22. promocji powiatu,
  23. współpracy z organizacjami pozarządowymi.

Ponadto:

  • Do zadań publicznych powiatu należy również zapewnienie wykonywania określonych w ustawach zadań i kompetencji kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży.
  • Ustawy mogą określać inne zadania powiatu.
  • Ustawy mogą określać niektóre sprawy należące do zakresu działania powiatu jako zadania z zakresu administracji rządowej, wykonywane przez powiat.
  • Powiat na uzasadniony wniosek zainteresowanej gminy przekazuje jej zadania z zakresu swojej właściwości na warunkach ustalonych w porozumieniu.
  • Zadania powiatu nie mogą naruszać zakresu działania gmin.
  • Ustawy mogą nakładać na powiat obowiązek wykonywania zadań z zakresu organizacji przygotowań i przeprowadzenia wyborów powszechnych oraz referendów.

Organy powiatu | edytuj kod

Komisje wyłaniane są spośród członków rady powiatu i kontrolują działania władzy wykonawczej. Obligatoryjnie musi istnieć jedna komisja – rewizyjna (do kontroli spraw finansowych), komisje doraźne są powoływane w sytuacjach nagłych. W mieście na prawach powiatu ich zadania wykonują odpowiednio: rada miasta i prezydent miasta oraz komisje stałe i doraźne. Oddzielnym organem administracji jest komisja bezpieczeństwa i porządku (niebędąca komisją rady powiatu), złożona między innymi z przedstawicieli władz samorządowych. Również ona funkcjonuje w mieście na prawach powiatu.

Kompetencje starosty i zarządu powiatu | edytuj kod

Podejmowanie decyzji w zakresie:

Powiatowa administracja zespolona (art. 33b) | edytuj kod

Powiatową administrację zespoloną (organy podległe staroście) stanowią:

Statystyka (wg stanu na 30 VI 2018) | edytuj kod

  • w statystyce Unii Europejskiej powiaty stanowią regiony NUTS 4.
  • w Polsce jest 314 powiatów oraz 66 miast na prawach powiatu, które są gminami, ale realizują także zadania powiatów. Razem 380.
  • w Polsce jest 335 miast powiatowych, 45 z nich są jednocześnie siedzibami powiatów i miastami na prawach powiatu.
  • największe:
    • największym powiatem pod względem powierzchni jest powiat białostocki (2976,44 km²)
    • największym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni i liczby mieszkańców jest Warszawa (517,24 km² i 1 769 529)
    • największym powiatem ziemskim pod względem liczby mieszkańców jest powiat poznański (385 633)
    • najgęściej zaludnionym powiatem jest powiat pruszkowski (664,31 osób/km²)
    • najgęściej zaludnionym miastem na prawach powiatu są Świętochłowice (3770,5 osób/km²)
  • najmniejsze:
    • najmniejszym powiatem pod względem powierzchni jest powiat bieruńsko-lędziński (158,15 km²)
    • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni jest miasto Świętochłowice (13,31 km²)
    • najmniejszym powiatem pod względem liczby mieszkańców jest powiat sejneński (20 171)
    • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem liczby mieszkańców jest Sopot (36 328)
    • najrzadziej zaludnionym powiatem jest powiat bieszczadzki (19,20 osób/km²)
  • Wszystkie powiaty w Polsce mają siedzibę w miastach. Ostatnią wsią będącą siedzibą powiatu były Mońki (do 1964 roku).


Nazwy powiatów | edytuj kod

Miasta na prawach powiatu mają nazwy w formie mianownikowej identyczne z nazwami miast, które stanowią. Powiaty mają nazwę przymiotnikową składającą się z członu „powiat” i przymiotnika pochodzącego przeważnie od miasta stanowiącego siedzibę powiatu (np. powiat poznański)[5]. Część przymiotnikowych nazw powiatów została jednak utworzona nieco inaczej:

Dziesięć nazw powiatów powtarza się w różnych województwach, co może prowadzić do nieporozumień – bielski, brzeski, grodziski, krośnieński, nowodworski, opolski, ostrowski, średzki, świdnicki, tomaszowski. Nieformalnie dodaje się wtedy określenie województwa; np. powiat opolski (województwo lubelskie).

 Zobacz też: Powiaty i gminy o identycznych nazwach#Powiaty.

Listy powiatów | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Ustawa o samorządzie powiatowym
  2. J. Boć, Powiat, wyd. Kolonia Limited 2001.
  3. P. Chmielnicki, Ustawa o samorządzie powiatowym. Komentarz, LexisNexis 2005.
  4. Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.
  5. Ewa Wolnicz-Pawłowska, Maciej Zych: Polski przewodnik toponimiczny dla redaktorów map i innych użytkowników. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2010, s. 79. ISBN 978-83-254-0826-8.
Na podstawie artykułu: "Powiat (Polska)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy