Prusznik


Prusznik w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Ceanothus greggii

Prusznik (Ceanothus L.) – rodzaj roślin z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). Obejmuje 58[5], 59[4] do 62[6] gatunków (różne liczby zaliczanych tu gatunków wynikają głównie z różnej liczby włączanych taksonów pochodzenia mieszańcowego powstających bardzo łatwo w obrębie tego rodzaju zarówno w naturze, jak i w uprawie)[7]. Zasięg rodzaju obejmuje niemal całą Amerykę Północną od Panamy do Kanady[5][4], brak tych roślin na Antylach, na Alasce, w północnych terytoriach i niektórych prowincjach Kanady (w tym m.in. na Nowej Fundlandii i Labradorze oraz w Nowej Szkocji)[4]. Centrum zróżnicowania stanowią Stany Zjednoczone, gdzie rośnie ich 51 gatunków, przy czym 42 to endemity kalifornijskiej prowincji florystycznej, a tylko trzy występują wyłącznie na wschód od Gór Skalistych[5].

Wiele gatunków uprawianych jest jako mało wymagające odnośnie gleby rośliny ozdobne[8]. Cenione są z powodu swych efektownych, niebieskich kwiatostanów. Wyselekcjonowano ponad 200 odmian uprawnych w obrębie tego rodzaju, w tym uznawane za najpiękniejsze rośliny kwitnące na niebiesko w ogrodach[7][9]. Popularne są w uprawie w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii. W Polsce bardzo rzadko uprawiane są jako ozdobne głównie najbardziej mrozoodporne: prusznik amerykański, jajolistny i blady Ceanothus × pallidus[9]. Liście prusznika amerykańskiego stosowane były przez Indian do sporządzania naparów, podobnie jako zamiennik herbaty stosowane były przez wojska walczące w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych[7][8]. Wykorzystywano je także w ziołolecznictwie[7].

Naukowa nazwa rodzajowa pochodzi od greckiej nazwy keanothus, użytej przez Dioskurydesa dla niezidentyfikowanej, kolczastej rośliny[5].

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Ceanothus griseus Ceanothus herbaceus
Pokrój
Krzewy osiągające różną wysokość, od płożących po prosto wzniesione[9][8], rzadko także niewielkie drzewa do 7 m wysokości[8]. Często cierniste[8]. Pąki okryte łuskami[5].
Liście
Zimozielone lub opadające zimą, skrętoległe, rzadziej naprzeciwległe[8][10][9], czasem na krótkopędach skupione w pęczki[5]. Przylistki obecne[5]. Blaszka osiąga zwykle od 2 do 8 cm, rzadziej bywa dłuższa[9], jest płytko ząbkowana[8]. Użyłkowanie pierzaste lub z nasady blaszki odchodzą trzy główne wiązki[8].
Kwiaty
Obupłciowe[8], drobne[9], skupione po kilka w wierzchotkowate baldaszki tworzące złożone grona i baldachy[10]. Hypancjum płytkie, miseczkowate do półkulistego[10] o średnicy do 5 mm[5]. Działek kielicha jest 5, są one barwne (białe, niebieskie, fioletowe do różowych[5]), i zwykle zaostrzone[8], zagięte do wewnątrz lub rzadziej rozpostarte[5]. Płatki korony w liczbie pięciu (u C. jepsonii zwykle 6[5]) są kapturkowate, białe, różowe do niebieskich (ten ostatni to kolor wyjątkowy wśród szakłakowatych)[10][8]. Pręcików jest pięć[8] lub 6[5], wyrastają naprzeciw płatków, a ich nitki są spłaszczone[8]. Zalążnia wpół dolna, trój- lub czterokomorowa, otoczona pierścieniem dysku miodnikowego[10]. Szyjki słupka trzy (u C. jepsonii cztery) zrośnięte u nasady[5].
Owoce
Drobne[9] torebki okryte skórzastą owocnią[5], otwierające się gwałtownie[10] trzema klapami[8] i zawierające 3–4 nasiona. Nasiona u niektórych gatunków z okazałym elajosomem[10].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Rośliny drzewiaste o kwiatach miododajnych[9] zapylanych przez pszczoły i muchówki[8]. Kwitnienie następuje w ciągu lata, ale u niektórych gatunków trwa długo, nawet do października[9]. Owoce gwałtownie otwierając klapy rozrzucają nasiona wykorzystując mechanizm balistyczny. Nasiona zaopatrzone w elajosom rozprzestrzeniane są także przez mrówki[10]. Gatunki z podrodzaju Cerastes rozprzestrzeniają się tylko z nasion, ale te z podrodzaju Ceanothus często tworzą odrosty korzeniowe[5].

Pruszniki stanowią częsty i nierzadko dominujący składnik chaparralu[7][8][5] oraz podszytu w lasach[5]. Rosną na różnych siedliskach[5], w tym zasiedlają nagie gleby na stokach, a ułatwia im to obecność na korzeniach brodawek korzeniowych, w których żyją promieniowce z rodzaju Frankia, mające zdolność asymilowania wolnego (atmosferycznego) azotu[8][5]. Niektóre gatunki przywiązane są do siedlisk powstających na serpentynitach lub gabro[5].

Systematyka | edytuj kod

Ceanothus maritimus Ceanothus prostratus

Jeden z rodzajów z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). Ma niejasną pozycję systematyczną w obrębie podrodziny Ziziphoideae Luersson[2]. Największe różnicowanie w obrębie rodzaju nastąpiło w ciągu ostatnich 6 milionów lat, przy czym następowało, zanim Kalifornia znalazła się pod wpływem klimatu śródziemnomorskiego kształtującego siedliska współcześnie preferowane przez wiele gatunków z tego rodzaju[2].

W obrębie rodzaju wyróżnia się dwa podrodzaje[5]:

  • Ceanothus subg. Ceanothus – przylistki cienkie i opadające, liście skrętoległe o blaszkach zwykle cienkich, rzadziej skórzastych, kwiatostany zwykle groniaste, wiechowate, rzadko baldachokształtne.
  • Ceanothus subg. Cerastes – przylistki grube i trwałe, liście zwykle naprzeciwległe (skrętoległe tylko u C. verrucosus i C. megacarpus), kwiatostany zwykle baldachokształtne.
Wykaz gatunków według Plants of the World[4]

Przypisy | edytuj kod

  1. Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20]  (ang.).
  2. a b c Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-12-15]  (ang.).
  3. a b Ceanothus. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-12-15].
  4. a b c d e Ceanothus L.. W: Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2019-12-15].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Clifford L. Schmidt, Dieter H. Wilken: Ceanothus Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-12-14].
  6. Ceanothus. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-12-14].
  7. a b c d e David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 175. ISBN 978-1-107-11502-6.
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 338. ISBN 0-333-73003-8.
  9. a b c d e f g h i j k l m n Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste C. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 81-83. ISBN 83-01-11074-0.
  10. a b c d e f g h K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VI. Flowering Plants. Dicotyledons. Heidelberg: Springer, 2004, s. 324. ISBN 978-3-642-05714-4.
Identyfikatory zewnętrzne (takson):
Na podstawie artykułu: "Prusznik" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy