Regia Marina


Regia Marina w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Regia Marina (wł. Królewska Marynarka Wojenna) – marynarka wojenna Królestwa Włoch, istniejąca w latach 1861-1946.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Początki | edytuj kod

Regia Marina narodziła się 17 marca 1861, razem z proklamacją Królestwa Włoch. Wywodziła się bezpośrednio z Narodowej Marynarki Włoskiej, powstałej 17 listopada 1860 z połączenia flot wojennych poszczególnych regionów składających się na zjednoczone państwo włoskie, przede wszystkim floty Sardynii (Piemontu) i Królestwa Obojga Sycylii (Neapolu), a w mniejszej części Księstwa Toskanii i Państwa Kościelnego[1]. Marynarka Sardynii, a następnie Narodowa Marynarka Włoska, brała udział w walkach zjednoczeniowych[1]. Jako, że królestwo przed swym powstaniem składało się z wielu księstw i kilku królestw, marynarka w pierwszej kolejności musiała zintegrować wszystkie floty wojenne, połączyć dowództwa, ustalić flotylle i dywizjony, itp. Marynarka w 1861 roku, po redukcji starych jednostek, miała 97 okrętów o tonażu 112.726 ton[2].

Stopnie wojskowe, umundurowanie i regulaminy wzorowano na marynarce piemonckiej, natomiast zasady operacyjne przejęto z marynarki neapolitańskiej, jako lepsze[2]. 6 listopada 1881 powołano narodową akademię marynarki w Livorno, z połączenia istniejących wcześniej szkół morskich w Genui (piemonckiej) i Neapolu[3]. Powstanie marynarki włoskiej zbiegło się w czasie z rewolucją techniczną w budowie okrętów, spowodowaną pojawieniem się pancerza i udoskonalaniem napędu mechanicznego. Pomimo częstych zmian ministrów marynarki (m.in. admirał Carlo di Persano w okresie 3 marca - 8 grudnia 1862), marynarka zamówiła szereg będących wówczas nowością okrętów pancernych, głównie w stoczniach zagranicznych (włoskie stocznie nie miały jeszcze wówczas odpowiedniego potencjału i doświadczenia)[1].

Podczas wojny z Austrią w 1866 roku marynarka włoska dysponowała już 12 okrętami pancernymi i 11 dalszymi w różnych stadiach budowy, chociaż były one różnej jakości[1]. Wśród nich znajdował się awangardowy wieżowy taranowiec pancerny "Affondatore". Mimo to, flota włoska pod dowództwem admirała Carlo di Persano poniosła porażkę w walce ze słabszą pod względem liczebnym i technicznym, lecz lepiej dowodzoną marynarką austriacką 20 lipca 1866 w bitwie pod Lissą (chociaż z punktu widzenia materialnego, Włosi utracili tylko dwa okręty pancerne)[1].

Po bitwie pod Lissą marynarka włoska przeżyła kilkuletni okres regresu, wiążący się z rozczarowaniem społecznym porażką i znacznym zmniejszeniem jej budżetu. We wrześniu 1870 z trudem zdołano wyekwipować eskadrę 10 okrętów pancernych do ataku na Civitavecchia, należące do Państwa Kościelnego[1]. Dopiero w latach 70. XIX wieku sytuacja zaczęła się stopniowo poprawiać, za czasów ministrów marynarki kontradmirała Augusto Riboty (1871-1873) i kontradmirała Simone de Saint Bon (1873-1876)[1]. Ponieważ Włochy nie mogły pozwolić sobie finansowo na budowę licznej floty, postawiono na jakość okrętów, projektowanych i budowanych głównie w kraju. Nowe projekty utalentowanych konstruktorów Benedetto Brina, a później Vittorio Cunibertiego, wywoływały duże zainteresowanie w kręgach morskich na świecie, w tym w dominującej w dziedzinie konstrukcji okrętów Wielkiej Brytanii. Polityka ta doprowadziła do przejściowego zajęcia przez marynarkę włoską pod koniec XIX wieku trzeciego miejsca pod względem siły na świecie, po Wielkiej Brytanii i Francji[1].

Pancernik "Caio Duilio" z 1880

W latach 1880-1882 weszły do służby dwa silne pancerniki wieżowe projektu Brina: "Caio Duilio" i "Enrico Dandolo", uzbrojone w działa największego kalibru na świecie (450 mm), a w połowie lat 80. – dwa wówczas najszybsze, chociaż słabo opancerzone pancerniki "Italia" i "Lepanto", uważane za jedne z przodków krążowników liniowych[4]. W kolejnych latach budowane dalsze pancerniki i krążowniki, w tym najliczniejszą na świecie serię krążowników pancernych typu Garibaldi, które odniosły pewien sukces komercyjny na świecie. Cuniberti był jednym z twórców idei dużego pancernika uzbrojonego w liczne działa jednego kalibru, która doprowadziła na świecie do powstania brytyjskiego przełomowego HMS "Dreadnought" i klasy drednotów[1]. Rozwijano też, zgodnie z tendencjami światowymi, okręty torpedowe, w tym niszczyciele, aczkolwiek początkowo we współpracy z firmami zagranicznymi. W 1897 zaczęto stosować łączność radiową, której wprowadzanie nadzorował sam Guglielmo Marconi. W 1907 powołano Centralny Sztab Morski[5]. W tym okresie okręty dla marynarki włoskiej zaczęto budować już tylko w stoczniach krajowych[5]. Bardzo wcześnie, bo już w 1909 r., powołano lotnictwo marynarki (Regia Aeronautica di Navale)[potrzebny przypis]. Podobnie, jak w przypadku innych mocarstw europejskich, praktycznie od początku okręty włoskie stacjonowały także w Chinach i Ameryce Południowej w celu zabezpieczania włoskich interesów. Marynarze włoscy brali udział m.in. w interwencji europejskiej podczas powstania bokserów[6]

Marynarka włoska została użyta na dużą skalę podczas wojny z Turcją, od 29 września 1911 do października 1912 roku. Wówczas przede wszystkim osłaniała transport i desant wojska w Libii, ostrzeliwując tam w październiku cele lądowe, ponadto brała udział w akcjach bojowych na Morzu Jońskim, Morzu Czerwonym, u wybrzeży Syrii i w Dardanelach oraz w zajęciu Dodekanezu[5]. W nocy na 19 lipca 1912 r. pięć torpedowców włoskich pod dowództwem komandora Enrico Millo weszło do cieśniny Dardanele zamierzając dokonać ataku torpedowego na kotwiczące tam główne siły tureckie; śmiały rajd nie osiągnął celu, lecz mimo to wywarł duże wrażenie propagandowe we Włoszech[7].

I wojna światowa | edytuj kod

Flota włoska początkowo była przewidywana do walki z Francją, w składzie Trójprzymierza, lecz po wybuchu I wojny światowej Włochy pozostały neutralne, żeby ostatecznie zmienić sojusze i wystąpić 23 maja 1915 przeciw Austro-Węgrom, które zajmowały włoskie terytoria. Dowódcą floty włoskiej podczas wojny był Luigi di Savoia książę Abruzji[8]. W dziedzinie pancerników, Włochy wybudowały przed wojną 6 drednotów ("Dante Alighieri"; "Giulio Cesare", "Conte di Cavour" i "Leonardo da Vinci" typu Cavour; "Andrea Doria" i "Caio Duilio" typu Doria) oraz posiadały 4 względnie nowe przeddrednoty typu Regina Elena, 2 starsze typu Regina Margherita i kilka dalszych przestarzałych okrętów tej klasy[a]. Włochy posiadały niewielką przewagę ilościową nad flotą austro-węgierską w większości klas okrętów, z wyjątkiem nowoczesnych lekkich krążowników (których miały jedynie 3), co okazało się słabością w świetle charakteru działań przyszłej wojny na Adriatyku, skupionych na siłach lekkich[8]. Częściowo kompensowano ten ostatni brak budową dużych niszczycieli, silnie uzbrojonych w działa kalibru 152 mm, które to uzbrojenie jednak okazało się niepraktyczne[8]. Z większych okrętów, marynarka włoska posiadała też 10 krążowników pancernych, w większości przestarzałych oraz kilkanaście starych krążowników pancernopokładowych[8]. Pancerniki włoskie nie brały jednak udziału w poważniejszych akcjach podczas wojny, co było głównie spowodowane brakiem aktywnych działań dużych okrętów Austro-Węgier[9]. Od używania dużych okrętów odstraszały ponadto Włochów austro-węgierskie i niemieckie okręty podwodne, które wkrótce po przystąpieniu Włoch do wojny zatopiły w lipcu 1915 dwa krążowniki pancerne.

Bezpośrednio po wypowiedzeniu wojny, włoska marynarka okazała się niezdolna, aby zapobiec bombardowaniu wybrzeży Włoch przez okręty austro-węgierskie 24 maja 1915, lecz akcje tego typu nie zostały już powtórzone[5]. Największą aktywność podczas wojny wykazywały włoskie okręty podwodne oraz siły lekkie w postaci niszczycieli, torpedowców i kutrów torpedowych i patrolowych. Przede wszystkim też okręty tych klas budowano w toku wojny, mimo braków materiałowych. Do większych starć dochodziło zwłaszcza wokół utrzymywanej głównie przez sprzymierzonych Brytyjczyków blokady cieśniny Otranto, utrudniającej wyjście z Adriatyku okrętów austro-węgierskich. Największe sukcesy marynarka włoska osiągnęła na polu rozwoju i wykorzystania nowej klasy kutrów torpedowych, oznaczanych MAS. Podczas wojny zbudowano ich 299, dalsze 50 uzyskano z USA[5]. Kutry MAS odniosły największy sukces marynarki włoskiej, topiąc austro-węgierski pancernik SMS "Szent István" 10 czerwca 1918, a wcześniej zatopiły pancernik przybrzeżny "Wien"[10]. Włosi rozpoczęli też pionierskie prace nad rozwojem morskich sił specjalnych – włoscy płetwonurkowie bojowi zatopili pod koniec wojny pancernik SMS Viribus Unitis w bazie w Poli[11]. Innym rodzajem sił intensywnie wykorzystywanych i rozbudowywanych podczas wojny były monitory i pływające baterie, wspomagające wojska walczące na froncie lądowym[5]. W 1916 zawieszono natomiast budowę rozpoczętych w latach 1914-15 czterech nowych pancerników – superdrednotów typu Caracciolo, z których dokończenia zrezygnowano już po wojnie[12].

Regia Marina poniosła podczas wojny stosunkowo znaczne straty, tracąc trzy pancerniki; z tego dwa w swoich bazach, na skutek wybuchów amunicji, będących prawdopodobnie efektem austriackiego sabotażu (przeddrednot "Benedetto Brin" w Brindisi 27 września 1915 i drednot "Leonardo da Vinci" w Tarencie 2 sierpnia 1916) oraz jeden na niemieckich minach (przeddrednot "Regina Margherita" 11 grudnia 1916)[13]. Z większych okrętów, utracono ponadto dwa wspomniane krążowniki pancerne "Amalfi" (7 lipca 1915) i "Giuseppe Garibaldi" (18 lipca 1915), 2 małe krążowniki[b], 8 niszczycieli, 6 torpedowców, 12 okrętów podwodnych i 12 mniejszych okrętów artyleryjskich oraz 267 samolotów lotnictwa morskiego i 7 sterowców[5].

Symbolicznym sukcesem Marynarki Królewskiej było czasowe przejęcie okrętów austro-węgierskich pod sam koniec wojny, na skutek zajęcia 5 listopada 1918 bazy w Poli, aczkolwiek później polegały one podziałowi między zwycięskie państwa, dokonanemu w styczniu 1920[11]. W ramach reparacji wojennych do włoskiej marynarki wcielono 2 austriackie i 3 niemieckie krążowniki lekkie, 7 austriackich i 3 niemieckie niszczyciele oraz okręty pomocnicze[14][11]. Część innych okrętów floty austro-węgierskiej, w tym pancerniki i okręty podwodne, przyznana Włochom, została tam złomowana[11]. Po wojnie, marynarka włoska miała łączny tonaż ok. 450.000 t[5].

Po I wojnie światowej | edytuj kod

Po wojnie znowu potencjalnym przeciwnikiem Włoch stała się Francja, której interesy ścierały się z Włochami w Afryce północnej, zwłaszcza w świetle mocarstwowej i kolonialnej polityki Mussoliniego. Regia Marina zaczęła dążyć do osiągnięcia stanu równowagi z większą od niej flotą francuską (Marine nationale), mimo że Francuzi oprócz sił na Morzu Śródziemnym musieli utrzymywać także siły na Atlantyku[15]. Dążenia te zostały usankcjonowane przyznaniem obu flotom takiego samego docelowego limitu wyporności pancerników (175.000 ton standardowych) i lotniskowców przez traktat waszyngtoński, na międzynarodowej konferencji rozbrojeniowej w Waszyngtonie w 1922 r. Pomimo wprowadzenia ogólnego zakazu budowy nowych pancerników, Francji i Włochom zezwolono zbudować po dwie jednostki na wymianę starych okrętów[16], z czego jednak nie skorzystały przez najbliższe 10 lat z powodu powojennych trudności finansowych. W praktyce limit 60.000 ts dotyczący lotniskowców okazał się bez znaczenia, gdyż Włochy nie zdecydowały się w okresie międzywojennym na budowę okrętów tej klasy, posiadając dogodne rozmieszczenie baz lotniczych na lądzie, a Francuzi zbudowali tylko jeden.

Wobec zakazu budowy pancerników, ciężar wyścigu zbrojeń na świecie przeniósł się na krążowniki, których Włosi zbudowali stosunkowo dużą liczbę. Pomiędzy 1925 a 1933 rokiem rozpoczęto budowę 12 krążowników lekkich i 7 okrętów nowej klasy krążowników ciężkich[17] (Francja odpowiednio 11 i 7). W dziedzinie niszczycieli i okrętów podwodnych natomiast przodowała Francja[15]. Oba państwa nie ratyfikowały części III traktatu londyńskiego z 1930 roku, nakładającej ograniczenia na ilość krążowników i niszczycieli, mimo to, 1 marca 1931 zdecydowały się zawrzeć między sobą układ rzymski, zgodnie z którym zaprzestały budowy dalszych krążowników ciężkich[18]. Włoskie krążowniki lekkie ogólnie były znane jako typy Condottieri (kondotierzy), od swoich nazw. Pierwsze dwie serie typów Condottieri (di Giussano i Cadorna), nie były jednak udane. W założeniu miały zwalczać francuskie wielkie niszczyciele, lecz wielkie prędkości rozwijane przez nie na próbach, nie były osiągane w normalnej eksploatacji, natomiast były one słabo opancerzone i zbyt lekko zbudowane[19]. Kolejne serie oferowały stopniowo lepsze i bardziej zrównoważone charakterystyki, aż do piątej serii (Duca degli Abruzzi), stanowiącej udane, dobrze uzbrojone i opancerzone okręty[20]. Tuż przed II wojną światową powrócono do koncepcji małych, szybkich i praktycznie nieopancerzonych krążowników mających zwalczać niszczyciele, rozpoczynając budowę licznego typu Capitani Romani, lecz tylko trzy okręty weszły do służby podczas wojny[21]. W dziedzinie krążowników ciężkich, oprócz trzech słabo opancerzonych, lecz szybkich jednostek typów Trento i Bolzano, zbudowano cztery silnie opancerzone okręty typu Zara, będące jednymi z najbardziej udanych krążowników ciężkich na świecie, w udany sposób łączących siłę ofensywną i opancerzenie[20].

W latach 30. Włosi powrócili do rozwijania klasy pancerników, wraz z powrotem do ich budowy na świecie. Po przystąpieniu przez Francję do budowy nowych pancerników typu Dunkerque, w latach 1933-1940 poddano bezprecedensowej całkowitej rekonstrukcji cztery przestarzałe drednoty typów Conte di Cavour i Caio Duilio. W efekcie powstały praktycznie nowe okręty, szybsze, lepiej uzbrojone (działa 320 mm w miejsce 305 mm) i nieco lepiej chronione przed pociskami i torpedami[22]. Zwiększyło to ich możliwości bojowe, chociaż siłą ognia i opancerzeniem nadal znacznie ustępowały brytyjskim superdrednotom z I wojny światowej, stanowiącym trzon Floty Śródziemnomorskiej (uzbrojonym w działa 381 mm), przewyższając je tylko szybkością[22]. Oprócz tego, Włosi podjęli budowę czterech nowoczesnych pancerników typu Littorio (nazywane też typem Vittorio Veneto), z których dwa weszły do służby na początku 1940 roku, a trzeci w 1942. Pomimo pewnych wad, były to szybkie, silnie uzbrojone i nieźle opancerzone okręty[23], porównywalne z najlepszymi pancernikami tego okresu na świecie.

W zakresie niszczycieli, Włosi budowali w okresie międzywojennym jednostki średniej wielkości, z wyjątkiem serii 12 dużych niszczycieli typu Navigatori i 3 typu Leone. Pogoń za osiąganiem dużych prędkości przynosiła w kolejnych typach, budowanych zwykle po 4 jednostki, jedynie ograniczone rezultaty[24]. Kulminację poszukiwań właściwego niszczyciela stanowił budowany tuż przed wojną i podczas niej najliczniejszy typ niszczycieli marynarki włoskiej Soldati[24]. Specyfiką floty włoskiej wśród marynarek światowych była budowa od drugiej połowy lat 30. dużej liczby nowoczesnych torpedowców (typu Spica i pochodnych), która to klasa okrętów była już rzadko budowana na świecie. Flota włoska przewidywała użycie torpedowców jako tańszych od niszczycieli okrętów eskortowych, wystarczających na Morze Śródziemne[25]. Okręty te wyewoluowały w toku swojego rozwoju w odpowiedniki niszczycieli eskortowych (typy Orsa i Ciclone)[25]. W chwili przystąpienia do wojny w czerwcu 1940 w służbie znajdowało się 57 niszczycieli i 67 torpedowców[20].

Włochy w okresie międzywojennym zbudowały bardzo liczną flotę okrętów podwodnych (drugą wówczas co do wielkości po ZSRR) - w czerwcu 1940 w służbie było ich 115[20], należących do wielu typów. Wiele z nich jednak ustępowało walorami taktycznymi jednostkom zagranicznym[20]. Budowano też miniaturowe okręty podwodne.

W hiszpańskiej wojnie domowej brała udział 58 flota, która jako członek Corpo Truppe Volontarie (włoskich sił ekspedycyjnych wspomagających narodowców gen. Franco) została sformowana w Legion Sottomani, który wziął udział w operacji Ursula.

II wojna światowa | edytuj kod

Regia Marina brała udział w akcjach przeciw konwojom Royal Navy, gdzie odniosła pewne sukcesy (zatopienie 100 statków i okrętów na tej drodze — częściowo we współdziałaniu z Niemcami).

Na początku wojny wiele z okrętów zostało zniszczonych lub uszkodzonych podczas ataku na Tarent, który posłużył za przykład Japończykom podczas ataku na Pearl Harbor. Po tym niepowodzeniu wielki admirał ks. Paolo Thaon di Revel i Angelo Iachino uzgodnili nową strategię walk. Radary miały wyszukiwać okręty wroga, a flotylle szybko podpływać i niszczyć, co się da.

Mimo to doszło do kilku dużych bitew, które były bądź przegrane (Matapan) lub wygrane (Syrta). Bitwy te wykazały, że Regia Marina jest w stanie odnosić sukcesy wyłącznie przy dużej przewadze własnej (Syrta) lub wsparciu Niemców (bitwy konwojowe w okolicach Malty). W innej sytuacji zwyciężali alianci.

Włosi operowali także na Morzu Czerwonym (z baz w Erytrei), na którym przeszkadzały w transporcie przez Kanał Sueski i atakowały samotne statki wroga. Prowadziły również blokadę Malty.

Revel postanowił wysłać kilka okrętów na Atlantyk, gdzie tonaż zatopionych przez nie okrętów wyniósł 593 864 t, a straty w ludziach wynosiły 106 zabitych marynarzy. Okręty królewskie walczyły również na Pacyfiku (z baz w Kobe i Misawa), gdzie okręty Conte Verde, Cagni, Lepanto, Carlotto i Cappelini wzięły udział w walkach o Filipiny i Nową Gwineę. W czerwcu 1942 Włosi wysłali drogą lądową cztery kutry torpedowe MAS na jezioro Ładoga, gdzie działały od lipca do października, atakując radzieckie transporty dostarczające zaopatrzenie do oblężonego Leningradu (topiąc jedną kanonierkę i transportowiec)[26].

1942 – największy zasięg panowania Regia Marina

Włoskie okręty wojenne w czasie II wojny światowej:

  • Pancerniki:
    • typ Cavour: "Conte di Cavour", "Giulio Cesare" (zmodernizowane pancerniki z I wojny światowej)
    • typ Andrea Doria: "Andrea Doria", "Caio Duilio" (zmodernizowane pancerniki z I wojny światowej)
    • typ Vittorio Veneto: "Littorio"/"Italia", "Vittorio Veneto", "Roma", "Impero"
  • Ciężkie krążowniki
    • typ Trento: "Trento", "Trieste", "Bolzano"
    • typ Zara: "Zara", "Fiume", "Pola", "Gorizia"
    • typ San Giorgio: "San Giorgio"
  • Lekkie krążowniki
    • typ Condottieri
    • typ Di Giussan: "Alberto di Giussano", "Alberico da Barbiano", "Bartolomeo Colleoni", "Giovanni dalle Bande Nere"
    • typ Cadorna: "Luigi Cadorna", "Armando Diaz"
    • typ Duca d'Aosta: "Emanuele Filiberto Duca d'Aosta", "Eugenio di Savoia"
    • typ Duca degli Abruzzi: "Luigi Savoia Duca degli Abruzzi", "Giuseppe Garibaldi"
    • typ Montecuccoli: "Raimondo Montecuccoli", "Muzio Attendolo"
    • typ Capitani Romani: "Attilio Regolo", "Giulio Germanico", "Pompeo Magno", "Scipione Africano", "Ulpio Traiano"
    • typ Taranto: "Taranto", "Bari"
  • Niszczyciele:
    • typ Leone: 3 okręty - 2283 t, "Leone", "Pantera", "Tigre"
    • typ Navigatori: 12 okrętów - 2010 t, "Alvise da Mosto", "Antonio da Noli", "Antonio Pigafetta", "Antoniotto Usodimare", "Emmanuele Pesagno", "Giovanni da Verazzano", "Lanceloto Malocello", "Leone Pancaldo", "Luca Tarigo", "Nicoloso da Recco", "Nicolo Zeno", "Ugolino Vivaldi"
    • typ Oriani or Poeti: 4 okręty - 1950 t, "Vittorio Alfieri", "Giosué Carducci", "Vincenco Gioberti", "Alfredo Oriani"
    • typ Soldati: 12 okrętów podzielonych na dwie podklasy pierwszą (Camicia Nera) i drugą - 1620 t, "Alpino", "Artigliere", "Ascari", "Aviere", "Bersagliere", "Carabiniere Corazziere", "Fuciliere", "Geniere", "Granatiere", "Lanciere"
    • typ Maestrale: 4 okręty - 1449 t, "Grecale", "Libeccio", "Maestrale", "Scirocco"
    • typ Dardo: 4 okręty - 1450 t, "Dardo", "Fraccia", "Saetta", "Strale"
    • typ Mirabello: 2 okręty - 1383 t, "Carlo Mirabello", "Augusto Riboti"
    • typ Folgore: 4 okręty - 1220 t, "Baleno", "Folgore", "Fulmine", "Lampo"
    • typ Borea (Turbine) 8 okrętów - 1092 t, "Aquilone", "Borea", "Espero", "Euro", "Nembo", "Ostro", "Turbine", "Zeffiro"
    • typ Sauro: 4 okręty - 1058 t, "Cesare Battisti", "Daniele Manin", "Francesco Nullo", "Nasario Sauro"
    • typ Sella: 2 okręty - 935 t, "Quintino Sella", "Francesco Crispi"
  • Krążowniki pomocnicze:
    • typ Ramb: 4 okręty - 3667 t, "Ramb I", "Ramb II", "Ramb III", "Ramb IV"

Likwidacja | edytuj kod

Rozformowanie jednostki nastąpiło razem z referendum konstytucyjnym z 2 czerwca 1946, kiedy to większością 54,3% społeczeństwo włoskie zadecydowało o zmianie ustroju. Jej okręty, dowódcy i sztab przeszli do Marina Militare.

Uwagi | edytuj kod

  1. W chwili wybuchu wojny, trzy przestarzałe pancerniki były używane w tym charakterze w Siłach Morskich Wenecji, kilka dalszych służyło jako okręty obrony wybrzeża lub hulki (S. A. Bałakin, WMS Italii i Awstro-Wiengrii 1914-1918 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1997)
  2. Krążownik pancernopokładowy "Etruria" i krążownik torpedowy "Partenope" - Conway's... 1906-1921.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i R. Gardiner i in., Conway's... 1860-1905, s. 334-336
  2. a b CiroC. Paoletti CiroC., A military history of Italy, Westport Conn.: Praeger Security International, 2008, s. 115, ISBN 978-0-275-98505-9, OCLC 191805605 .
  3. Benvenuto in Accademia Navale - strona oficjalna Marynarki Włoch [dostęp 10-9-2011]
  4. R. Gardiner i in., Conway's... 1860-1905, s. 340-341
  5. a b c d e f g h R. Gardiner (red.), Conway's... 1906-1921, s. 252-254
  6. C. Paoletti, op.cit., s.126-128
  7. Marcin Gubała. Sławetny rajd komandora Millo. "Morze" nr 6/2017, s.59-61.
  8. a b c d S. A. Bałakin: WMS Italii i Awstro-Wiengrii 1914-1918 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1997, (ros.)
  9. Tadeusz Klimczyk, Włoskie pancerniki typu Vittorio Emanuele, w: Morza, Statki i Okręty nr 3/2005, s. 53.
  10. Harald Fock, Fast Fighting Boats 1870-1945, Maryland, 1978, ​ISBN 0-87021-820-4​, s.48
  11. a b c d Robert Rochowicz, Losy okrętów floty Austro-Węgier po 30 października 1918 roku w: Morza, Statki i Okręty nr 4-5/2003, ss. 43-46
  12. R. Gardiner (red.), Conway's... 1906-1921, s. 260
  13. T. Klimczyk, Pancerniki, s. 132, 135-136.
  14. R. Gardiner (red.), Conway's... 1906-1921, s. 254, 264-265, 267, 271 (liczba okrętów austro-węgierskich na s. 254 jest błędna w świetle informacji na dalszych stronach)
  15. a b R. Chesneau (red.), Conway's... 1922-1946, s.280-283
  16. Artur Więckowski, Rzeź pancerników w: Morza, Statki i Okręty nr 1/2002, ss.45-47
  17. A.W.Daszjan, Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Italii, Morskaja Kollekcja nr 8/2003
  18. Andrzej Jaskuła, Algérie - jeden z najlepszych "krążowników waszyngtońskich" w: Morza, Statki i Okręty nr 1/1996, s.34
  19. R. Chesneau (red.), Conway's... 1922-1946, s.293-296
  20. a b c d e Michał Kopacz, Siły przeciwników w: Morze, Statki i Okręty nr specjalny 6 (1/2011), s.4
  21. R. Chesneau (red.), Conway's... 1922-1946, s.297
  22. a b T. Klimczyk, pancerniki, s.157
  23. W.H. Garzke, R.O. Dulin, Battleships. Axis and Neutral Battleships of World War II, Annapolis 1985, s.425-226
  24. a b R. Chesneau (red.), Conway's... 1922-1946, s.298-301
  25. a b R. Chesneau (red.), Conway's... 1922-1946, s.302-303
  26. Andreas Burdel, Włoskie kutry torpedowe typu MAS na jeziorze Ładoga, w: Okręty Wojenne nr 55 (5/2002), s. 42-44

Bibliografia | edytuj kod

  • Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugène Kolesnik (red.): Conway's All the World's Fighting Ships, 1860-1905, Conway Maritime Press, Londyn, 1979, ​ISBN 0-85177-133-5
  • Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921. Annapolis: US Naval Institute Press, 1985, ​ISBN 0-87021-907-3
  • Roger Chesneau (red.), Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, ​ISBN 0-85177-146-7
  • Tadeusz Klimczyk, Pancerniki, Warszawa 2002, ​ISBN 83-86776-66-8
  Włoskie okręty z okresu II wojny światowej
Na podstawie artykułu: "Regia Marina" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy