Rynek Starego Miasta w Warszawie


Na mapach: 52°14′59,0″N 21°00′44,0″E/52,249722 21,012222

Rynek Starego Miasta w Warszawie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Wieszanie targowiczan na Rynku Starego Miasta 9 maja 1794 Rynek Starego Miasta ok. 1900 Strona Dekerta w czasie powstania warszawskiego, 1944 Strona Barssa, 1945 Pomnik Syreny na Rynku Starego Miasta Fragment Szlaku Kulturalnych Piwnic Starego Miasta pod kamienicami po stronie Dekerta

Rynek Starego Miasta – prostokątny plac o wymiarach 90 na 73 metrów na warszawskim Starym Mieście.

Z rynku wychodzi osiem ulic (z każdego rogu po dwie, prostopadle do siebie): Celna, Jezuicka, Kamienne Schodki, Krzywe Koło, Nowomiejska, Wąski Dunaj, Zapiecek i Świętojańska.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Ukształtował się na przełomie XIII i XIV w. przy lokacji miasta. Do XVIII wieku najważniejszy plac miasta, na którym koncentrowało się życie Warszawy. Stanowił tło ważnych wydarzeń historycznych, wystąpień politycznych, manifestów i publicznych egzekucji, zgodnie ze swoją nazwą służył również celom handlowym. Od XV wieku na środku placu znajdował się murowany ratusz otoczony kramami. Po północnej stronie stał pręgierz i klatka, widoczna na akwareli Zygmunta Vogla przedstawiającej Ratusz Staromiejski oraz kuna, w której eksponowano złoczyńców ku uciesze i przestrodze mieszkańców.

Podczas wielkiego pożaru miasta w 1607 spłonęły 22 kamienice znajdujące się przy rynku[1].

3 stycznia 1665 przed ratuszem ścięto Konstantego Kotowskiego i trzech innych przywódców Związku Braterskiego, którzy byli odpowiedzialni za zamordowanie w 1662 hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego[2].

9 maja 1794 przed ratuszem zostali powieszeni przywódcy konfederacji targowickiej, skazani na karę śmierci przez Sąd Kryminalny Księstwa Mazowieckiego: hetman wielki koronny Piotr Ożarowski, marszałek Rady Nieustającej Józef Ankwicz i hetman polny litewski Józef Zabiełło[3][4].

W 1817 rozebrano ratusz. W 1855, w związku z uruchomieniem pierwszego nowoczesnego wodociągu miejskiego zaprojektowanego przez Henryka Marconiego, na środku rynku wzniesiono wodotrysk z posągiem Syreny dłuta Konstantego Hegla[5].

 Osobny artykuł: Pomnik Syreny w Warszawie (Stare Miasto).

W 1913 znajdujące się na rynku targowisko przeniesiono ma Mariensztat[6].

W 1915 stronom rynku oficjalnie nadano obowiązujące do dzisiaj nazwy. Są to:

  • strona Barssa (wschodnia, dawniej zwana Wschodową albo Prawą)
  • strona Kołłątaja (zachodnia, dawniej zwana Lewą)
  • strona Dekerta (północna, dawniej zwana Miejską)
  • strona Zakrzewskiego (południowa, dawniej zwana Zamkową albo Czwartą).

Podczas powstania warszawskiego kamienice przy rynku zostały w większości zniszczone poza kamienicami po stronie Dekerta, które były wzmocnione żelbetowymi stropami ogniotrwałymi[7]. W latach 1949–1953 budynki zostały pieczołowicie zrekonstruowane z użyciem ocalałych elementów kamieniarskich. Obecnie rynek jest zamknięty dla ruchu kołowego (z wyjątkiem aut mających specjalne zezwolenia) i stanowi miejsce niedzielnych spacerów i wycieczek, a także okolicznościowych imprez i koncertów. Kamienice przy rynku przeznaczono na placówki muzealne, kulturalne, sklepy, stylowe kawiarnie i restauracje.

Zabudowa rynku | edytuj kod

Zabudowa rynku pierwotnie była głównie drewniana, lecz już w XV wieku przeważała zabudowa murowana utrzymana w stylu gotyckim. Sam rynek był zastawiony kramami i straganami, lecz już od co najmniej 1429 stał tutaj ratusz staromiejski. Przy dzisiejszej stronie Dekerta stały pręgierz i kuna, od XVI wieku znajdowała się także studnia.

Po pożarze w 1607 roku zabudowa rynku uległa przebudowie, która praktycznie niezmieniona przetrwała aż do zagłady w 1944. W 1817 rozebrany został ratusz staromiejski, a Stare Miasto stało się enklawą miejskiej biedoty. W latach 1949–1953 zabudowę zrekonstruowano, nawiązując do wyglądu przed II wojną światową. Przy okazji domy zostały zaopatrzone w udogodnienia (sanitariaty), nieobecne w kamienicach przedwojennych. Wszystkie pokryto dachami ceramicznymi, co przed wojną nie było tam normą. Część mieszkań połączono, ponieważ były zbyt małe. Do odbudowy kamienic wykorzystano oryginalne, ocalałe portale (nr 21 i 31), gotyckie wnęki (31, 40) i polichromie (20, 40)[7].

Do roku 1784 kamienice określane były jedynie nazwami utworzonymi od imion lub nazwisk właścicieli, szczególnie tych, którzy wznieśli dany budynek albo go przebudowali, ewentualnie od godeł kupieckich lub zdobienia fasady[8][9].

Podczas zakończonego w 2016 remontu kamienic zajmowanych przez Muzeum Warszawy po stronie Dekerta zmieniono kolorystykę fasad kamienic co pozwoliło na cofnięcie rezultatów remontów z lat 70, i 80. XX wieku i przywrócenie oryginalnych barw zabytkowych kamienic z czasów ich odbudowy w latach 50[10].

Strona Zakrzewskiego | edytuj kod

Strona Zakrzewskiego

Strona zwana wcześniej zamkową lub czwartą. Pierzeja południowa, od strony Zamku Królewskiego i katedry św. Jana, pomiędzy Celną a Zapieckiem. Do domów mieszczańskich tej strony rynku zalicza się również narożną kamienicę przy ul Jezuickiej. Po zmianach dokonanych w XVIII w. policyjna numeracja domów nieparzysta od 1 do 13 od strony Wisły, hipoteczna ciągła od 35 (kamienica Walbachowska) do 41[11][12][13]:

Strona Kołłątaja | edytuj kod

Strona Kołłątaja

Strona zwana dawniej lewą. Pierzeja zachodnia, pomiędzy Zapieckiem a Wąskim Dunajem. Numeracja domów nieparzysta od 15 do 31 w kierunku Nowego Miasta, hipoteczna ciągła od 42 (Wójtowska) do 48[14][15][16]:

  • kamienica nr 15: Kranichowska
  • kamienica nr 17: Markiewiczowska (Drewnów)
  • kamienica nr 19: Wójtowska
  • kamienica nr 21: Wilczkowska (Friczowska, Delpaczowska)
  • kamienica nr 21a: Klucznikowska
  • kamienica nr 23: Urbanowska (Anszultowska)
  • kamienica nr 25: Rolińska
  • kamienica nr 27: Fukierowska
  • kamienica nr 29: Gizińska (Sakresowska)
  • kamienica nr 31: „Pod świętą Anną” (Mincerowska (błędnie nazywana kamienicą Książąt Mazowieckich[17])

Strona Dekerta | edytuj kod

Strona Dekerta (przed renowacją)

Strona zwana dawniej miejską. Pierzeja północna, od strony Nowego Miasta, pomiędzy Kamiennymi Schodkami a Wąskim Dunajem. Numeracja domów parzysta od 42 do 28, hipoteczna od 49 do 56[18][19][20]:

  • kamienica nr 42: Montelupich (Filipowska)
  • kamienica nr 40: Klemensowska (Teofolowska, Sobolowska, Majnowska)
  • kamienica nr 38: Kurowskiego (Rongiuszowska, Talentowska)
  • kamienica nr 36: „Pod Murzynkiem” (Cukiernikowska, Imlandowska)
  • kamienica nr 34: Kleinpoldowska (Klekotowska, Szlichtyngowska)
  • kamienica nr 32: Baryczkowska
  • kamienica nr 30: Kazubowska
  • kamienica nr 28: Falkiewiczowska (błędnie nazywana Czamerowską)

Strona Barssa | edytuj kod

Strona Barssa

Strona nazywana pierwotnie wchodową lub prawą. Pierzeja wschodnia, od strony Wisły pomiędzy Kamiennymi Schodkami a Celną. Policyjna numeracja domów parzysta od 26 do 2 w kierunku Celnej, hipoteczna ciągła od 57 (Orłowska i Walterowska) do 67 (Martensowa)[21][22][23][24]:

  • kamienica nr 26: Preysowska
  • kamienica nr 24: Busserowska
  • kamienica nr 22: „Pod Fortuną”
  • kamienica nr 20: Balcerowska
  • kamienica nr 18: Orlemusowska
  • kamienica nr 16: Kociszewskich
  • kamienica nr 14: Kupczewiców (Kupczewiczów, Kupcewiczów, Łyszkiewicza)
  • kamienica nr 12: Czerskich
  • kamienica nr 10: Properowska (Troperowska)
  • kamienica nr 8: Szymonowicza
  • kamienica nr 6: Gizińska (Martensowa, Wachnicowska)
  • kamienica nr 4: Strubiczowska (Harniszewska, Koślińska)
  • kamienica nr 2: Bornbachowska (Burbachowska, Winklerowska)

Szlak Kulturalnych Piwnic Starego Miasta | edytuj kod

Pod ośmioma kamienicami po stronie Dekerta oraz kamienicą Burbachowską znajdują się piwnice, udostępnione do zwiedzania w ramach Szlaku Kulturalnych Piwnic Starego Miasta[25].

Przypisy | edytuj kod

  1. Aleksander Gieysztor, Janusz Durko: Warszawa. Jej dzieje i kultura. Warszawa: Arkady, 1980, s. 99. ISBN 83-213-2958-6.
  2. Adam Kersten: Warszawa kazimierzowska 1648−1668. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1971, s. 310.
  3. Andrzej Zahorski: Warszawa w powstaniu kościuszkowskim. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1967, s. 122.
  4. Krystyna Zienkowska: Stanisław August Poniatowski. Wrocław: Ossolineum, 2004, s. 410. ISBN 83-04-04725-X.
  5. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, s. 52. ISBN 83-7005-211-8.
  6. Aleksander Gieysztor, Janusz Durko: Warszawa. Jej dzieje i kultura. Warszawa: Arkady, 1980, s. 376. ISBN 83-213-2958-6.
  7. a b 60 ROCZNICA ODBUDOWY STAREGO MIASTA W WARSZAWIE Folder okolicznościowy. Muzeum Historyczne Miasta St. Warszawy, 2013.
  8. Maria Lewicka: Place i placyki staromiejskie - zarys historyczny. W: Bożena Wierzbicka (red.): Historyczne place Warszawy. Urbanistyka, architektura, problemy konserwatorskie. Materiały sesji naukowej, Warszawa, 3-4 listopada. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 1995, s. 14. ISBN 83-902793-6-3.
  9. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 194.
  10. Tomasz Urzykowski. Nowe na Starym Mieście. „Gazeta Stołeczna”, s. 3, 1 lutego 2015. 
  11. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 13.
  12. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 69, 189-190, 229-230.
  13. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 90, 93, 95, 97, 100, 102, 104, 106. ISBN 83-03-02312-8.
  14. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 14.
  15. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 190-191, 229-230.
  16. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 18, 23, 25, 27, 30, 32, 34, 39. ISBN 83-03-02312-8.
  17. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 310. ISBN 83-01-08836-2.
  18. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 14-15.
  19. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 191-192, 229-230.
  20. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 43, 45, 48, 50, 53, 55, 58, 60. ISBN 83-03-02312-8.
  21. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 15-16.
  22. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 192-193, 229-230.
  23. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 62, 64, 67, 69, 71, 74, 77, 78, 80, 82, 84, 86, 88. ISBN 83-03-02312-8.
  24. Maria Lewicka: Atlas architektury Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1992, s. 58. ISBN 83-213-3512-8.
  25. Szlak Kulturalnych Piwnic Starego Miasta. warsawtour.pl. s. Stołeczne Biuro Turystyki Urzędu m.st. Warszawy. [dostęp 2014-02-07].

Bibliografia | edytuj kod

Panorama rynku

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (plac):
Na podstawie artykułu: "Rynek Starego Miasta w Warszawie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy