Saksofon


Saksofon w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Saksofon (. sassofono, skrót: sass.; ang. saxophone, sax.) – instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych. Mimo metalowego korpusu, zaliczany jest do drewnianych, ponieważ posiada drewniany stroik tak jak klarnet i dźwięk możemy uzyskać poprzez czarę tak samo jak w klarnecie. Występuje w dziewięciu odmianach, różniących się wielkością i zakresem dźwięków[1]. Od najmniejszych saksofonów – soprillo, po największe – subkontrabasowe, najczęściej budowane w strojach B i Es (mniej typowe: C i F)[2].

Saksofon skonstruowany został przez Adolpha Saxa w pierwszej połowie XIX wieku. Od początku XX wieku wiele zapisów nut na saksofon powstało na zlecenie zamożnej, początkującej saksofonistki – Elizy Hall[3]. Współpracowała ona z kompozytorami takimi, jak: Claude Debussy, Gabriel Fauré, Vincent d’Indy i André Caplet[4]. Muzyka na ten instrument jest wzbogacona twórczością jego promotorów, np. niemieckiego saksofonisty Sigurda Raschèra czy francuskiego muzyka Marcela Mule[5].

Spis treści

Rodzina saksofonów | edytuj kod

Do podstawowych i najpopularniejszych odmian saksofonów zaliczają się[6]: sopranowy, altowy, tenorowy oraz baryton. Odmiany instrumentu strojone w C i F były początkowo przeznaczone do orkiestr symfonicznych, jednak nie cieszyły się wzięciem wśród muzyków. Ustąpiły najpowszechniejszym teraz wersjom w B i Es, powstałym z myślą o orkiestrach wojskowych[5]. Do saksofonów orkiestrowych zalicza się rzadko już spotykane mezzo-sopranowy strojony w F, sopranowy w C i tenorowy C melody.

Saksofony sklasyfikowane według rejestrów i strojenia[7]:

Początki instrumentu | edytuj kod

Historia saksofonu, w przeciwieństwie do większości instrumentów, nie jest długa. Nie ma on wcześniejszych odpowiedników, na których bazowana byłaby jego konstrukcja[8].

Saksofon został wynaleziony około 1841 roku przez belgijskiego budowniczego instrumentów – Adolpha Saxa. Pierwsza publiczna informacja o instrumencie (autorstwa Hectora Berlioza) ukazała się 12 czerwca 1842 roku w paryskim Journal des débats. Istnieją podejrzenia, że Sax chciał zaprezentować wynalazek na brukselskiej wystawie instrumentów w 1841 roku, jednak przesyłka zawierająca saksofon została zniszczona w niewyjaśnionych okolicznościach[9]. 3 lutego 1844 roku, podczas wystawy w Paryżu zademonstrowano nowy instrument parze królewskiej, Ludwikowi Filipowi i Marii Amelii[10].

Pomimo wielu pozwów sądowych (złożonych przez rywali Saxa, którzy powołali Stowarzyszenie Zjednoczonych Twórców Instrumentów, ang. Association of the United Instrument Makers), Sax opatentował saksofon w czerwcu 1846 roku[11] (wyłączność wygasła w 1866; w 1881 Sax rozszerzył zakres oryginalnego patentu[12]). Dowiedziawszy się o wniosku o wyłączne prawa Saxa do saksofonu, niechętni mu muzycy ogłosili, że instrument ten był od wielu lat znany w Niemczech. Odpowiedzią Saxa na insynuacje wrogów była propozycja odstąpienia od patentu, jeśli w ciągu dwunastu miesięcy przedstawiliby mu podobnie skonstruowany instrument. Konkurenci podważali innowacyjność Saxa i starali się doprowadzić do anulowania licencji wszystkich jego wynalazków. Według adwokata reprezentującego stowarzyszenie „saksofon nigdy nie istniał, nie mógłby istnieć i miał być uznany za zwykły szarlatański podstęp”[13].

Saksofon w różnych gatunkach muzycznych | edytuj kod

Muzyka klasyczna | edytuj kod

Włoski saksofonista wojskowy (grający na saksofonie barytonowym)

Saksofon został użyty jako instrument koncertowy kilka lat po powstaniu. W lutym 1844 roku Hector Berlioz wprowadził partie na saksofon do swojego dzieła chóralnego Chant Sacre. W grudniu pierwszy raz umieszczono nowy instrument w składzie orkiestry symfonicznej w operze Ostatni król Judei Kastnera[14]. Jeszcze przed opatentowaniem saksofonu przez twórcę, 31 lipca 1845 roku, francuskie wojsko włączyło go do swojej orkiestry marszowej[15]. Adolphe Sax został pierwszym profesorem gry na saksofonie w Konserwatorium Paryskim w 1858 roku. Pod koniec życia Saxa (zm. 1894) istniała już spora literatura muzyczna na saksofon[12]:

W późniejszych latach saksofon stawał się coraz bardziej popularny i był wykorzystywany w różnych dziełach:

Obecność saksofonu w składzie orkiestry symfonicznej była kluczowym celem Saxa. Od samego początku miał on jednak problemy z przekonaniem większej liczby muzyków i kompozytorów do swojego instrumentu. 30-latek nie cieszył się popularnością; w odpowiedzi na reformę składu orkiestr wojskowych założone zostało przez jego konkurentów Stowarzyszenie Zjednoczonych Twórców Instrumentów[16]. Saksofoniści klasyczni używają zwykle ustników wykonanych z ebonitu. Są one łatwiejsze do opanowania niż metalowe, które są wykorzystywane w muzyce rozrywkowej.
Saksofoniści klasyczni:

Jazz | edytuj kod

Saksofon tenorowy

Saksofon znalazł pewne użycie w muzyce poważnej, jednak najczęściej jest wykorzystywany w muzyce jazzowej. Zaczął być obecny w składzie zespołów wczesnego jazzu od 1914 roku, za czasów orkiestr Nowego Orleanu. Obecnie zajmuje stałą pozycję w instrumentarium jazzu współczesnego[18]. Kilku saksofonistów miało znaczący wkład (lub wpływ) w rozwój kolejnych jazzowych stylów muzycznych. Sidney Bechet reprezentował dixieland, u Hawkinsa słychać wykreowany przez Charliego Parkera i Dizzy’ego Gillespie bebop, Lester Young był inspiracją do powstania cool jazzu, Joe Henderson Sonny Rollins hard bop, a od tytułu płyty Colemana pochodzi nazwa free jazzu[19]. W 1933 roku Benny Carter jako pierwszy zawarł sekcję aż pięciu saksofonów w swoim big-bandzie[16]. Do znanych saksofonistów zaliczani są[20]:

Rock | edytuj kod

Porównanie wielkości saksofonów

Saksofon znalazł ograniczone zastosowanie w rocku. Istnieją co prawda wykonawcy i grupy z saksofonem w stałym składzie, jednak nie mieszczą się w głównym nurcie muzyki tego gatunku. Większość zespołów wykorzystuje saksofon jako dodatkowy instrument.

Znani saksofoniści nierzadko znajdujący się w stałym składzie zespołów rockowych:

Przypisy | edytuj kod

  1. Denis Gäbel, Michael Villmow: Saxophone For Dummies. John Wiley & Sons, 2011-11-22, s. 13-15. ISBN 978-1-118-08487-8. [dostęp 2015-10-24]. (ang.)
  2. Podział saksofonów (pol.). [dostęp 2015-10-24].
  3. Jonathon Blum: Rapsodie pour Orchestre et Saxophone, by Claude Debussy. Western Kentucky University TopSCHOLAR, 2008-04-07. [dostęp 2015-10-25]. (ang.)
  4. Jean-Louis Chautemps, Daniel Kientzy, Jean-Marie Londeix: Le saxophone. J.C. Lattès, 1987-90. [dostęp 2015-10-25]. (fr.)
  5. a b Katarzyna Żmuda: Saksofon Mały Sax-widmo (pol.). meakultura.pl. [dostęp 2015-10-24].
  6. Saxophone Lessons for Beginners: Teach Yourself How to Play Saxophone. LearnToPlayMusic.com, 2013-12-20. ISBN 978-982-532-033-3. [dostęp 2015-10-24]. (ang.)
  7. Bożena Kostek: Instrumentoznastwo - materiały dla studentów (pol.). Katedra Systemów Multimedialnych Politechniki Gdańskiej. [dostęp 2015-10-24].
  8. Stephen Cottrell: The Saxophone. Yale University Press, 2013-02-05. ISBN 0-300-19095-6. [dostęp 2015-10-24]. (ang.)
  9. Saksofon – krótka historia najbardziej romantycznego instrumentu wszechczasów (pol.). [dostęp 2015-10-24].
  10. Historia saksofonu (pol.). [dostęp 2015-10-24].
  11. Adolphe Sax Inventor of the Saxophone (ang.). [dostęp 2015-10-24].
  12. a b Kalendarium – saksofon (ang.). [dostęp 2015-10-24].
  13. Léon Kochnitzky: Sax and His Saxophone. 2014-01-01. ISBN 978-0-9841917-4-1. [dostęp 2015-10-24]. (ang.)
  14. Jean-Marie Londeix, Bruce Ronkin: Comprehensive Guide to the Saxophone Repertoire 1844-2003: Repertoire Universel De Musique Pour Saxophone, 1844-2003. Roncorp, 2003-01-01. ISBN 978-0-939103-07-2. [dostęp 2015-10-24]. (fr.)
  15. Kalendarium historii muzyki (pol.). [dostęp 2015-10-24].
  16. a b Katarzyna Żmuda: The Development of the Saxophone (ang.). http://teenjazz.com/.+[dostęp 2015-10-24].
  17. Polak wygrał Konkurs Eurowizji dla Młodych Muzyków. www.tvn24.pl. [dostęp 2018-03-13].
  18. Richard Ingham: The Cambridge Companion to the Saxophone. Cambridge University Press, 1998-01-01, s. 125-152. ISBN 978-0-521-59666-4. [dostęp 2015-10-25]. (ang.)
  19. Jacob Teichroew: A History of the Saxophone in Jazz (ang.). about.com. [dostęp 2015-10-25].
  20. Suggested Jazz Listening List By Dr. Paul Haar (ang.). [dostęp 2015-10-24].
Kontrola autorytatywna (Instrument dęty drewniany):
Na podstawie artykułu: "Saksofon" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy