Specjalna:Diff/41705088/41710132


Napój miłosny: Różnice pomiędzy wersjami w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Przeglądaj historię interaktywnie

Wersja z 05:35, 4 lut 2015

Sporządzanie napoju miłosnego na obrazie Evelyn De Morgan

Napój miłosny lub eliksir miłosny (łac. poculum amatorium[1]) – magiczny napój mający na celu wywołanie uczucia miłości do osoby, która go podała[2][3].

W średniowieczu do sporządzania napojów miłosnych używano ekstraktów z roślin należących do rodziny psiankowatych: pokrzyku wilczej jagody, brugmansji, bielunia dziędzierzawy, lulka czarnego, lulecznicy kraińskiej czy mandragory, które zawierają alkaloidy (halucynogenną w większych dawkach atropinę i skopolaminę) charakteryzujące się wąskim indeksem terapeutycznym, co łatwo prowadziło do przedawkowania, a nawet zgonu w związku z tym, że preparaty nie były dawniej standaryzowane na zawartość związków silnie działających[4].

Motyw napoju miłosnego występuje w literaturze, głównie w baśniach, malarstwie, muzyce i mitologii różnych kultur[5].

Spis treści

Historia i perspektywy

Ludzie poszukiwali przepisu na napój miłosny już od czasów społeczeństw zbieracko-łowieckich[6], a stosowanie magii miłosnej było rozpowszechnione we wszystkich klasach społecznych w XI, XII i XIII wieku[7], lecz wizja eliksiru miłosnego sprzedawanego w aptece w buteleczkach jest według jednych uczonych co najmniej odległa w zrealizowaniu lub całkowicie niemożliwa ze względu na kompleksowość mózgu człowieka i rolę jaką doświadczenie odgrywa w podejmowaniu decyzji[6][8], a według innych naukowców bliska zrealizowania w najbliższej przyszłości, biorąc pod uwagę fakt, że neuroprzekaźniki: oksytocyna i dopamina odgrywają rolę w łączeniu się w monogamiczne pary[6], a więc brak miłości teoretycznie mógłby być leczony, podobnie jak depresja czy zaburzenia lekowe[6], związkami chemicznymi wzmagającymi lub osłabiającymi naszą miłość do drugiej osoby[9][10]. W procesie zakochiwania się, biorąc pod uwagę procesy chemiczne w mózgu, według Helen Fisher, rolę odgrywają hormony płciowe (estrogen i testosteron) odpowiedzialne za występowanie pożądania, monoaminy (serotonina i dopamina) odpowiedzialne za pojawienie się zauroczenia jedną, wybraną osobą i uznanie jej za atrakcyjną oraz oksytocyna (uwalniana u obu płci podczas orgazmu) odpowiedzialna za trwałe przywiązanie emocjonalne do drugiej osoby[11]. Obecnie w aptece nie można kupić napoju miłosnego, który wywoływałby efekt wzajemnego zakochania się, tak jak miało to miejsce w legendzie o Tristanie i Izoldzie[8].

Chemia napojów miłosnych

W skład napojów miłosnych wchodziły m.in. rośliny z rodziny psiankowatych, które już od czasów antycznych były wykorzystywane w niemal każdej kulturze, także w celach religijnych i wizjonerskich, ze względu na właściwości halucynogenne, ujawniające się po podaniu średnich dawek[12]. Wypicie napoju miłosnego było ryzykowne ze względu na możliwość śmiertelnego zatrucia, stąd często określano jako go dawniej jako fr. venin (jad)[13].

Do roślin wykorzystywanych przez wieki do przyrządzania napojów miłosnych należały m.in. pokrzyk wilcza jagoda i mandragora[14]. W Egipcie wykorzystywano do tego celu suszone nasiona poganka rutowatego[15], w Indiach rośliny z rodzaju bieluń[16], we Frankonii lubczyk, mieszkańcy Czech dodawali kroplę krwi nietoperza do piwa[17], zaś na obszarze Polski od XVI wieku Cyganki do przyrządzania napojów miłosnych używały ziela bielunia dziędzierzawy[18].

We współczesnej książce pt. Materia Magica jako składniki napojów miłosnych zostały wymienione: kolendra siewna, koper ogrodowy i cynamon[19].

Magia i receptura

Podawaniu i przygotowywaniu napoju miłosnego towarzyszyło wypowiadanie magicznych zaklęć lub zwracanie się do odpowiedniego boga, jako część procesu rzucania czaru na kogoś[20][21]. Niektóre z takich magicznych zaklęć, spisanych na egipskim papirusie, udało się częściowo rozszyfrować[22].

Zachował się, lecz jedynie fragmentarycznie, papirus z 1000 roku p.n.e. podający przepisy na miłosne napoje. W całości zachował się papirus z III wieku n.e., w którym podano recepturę sporządzania licznych afrodyzjaków, a także przepis na miłosny napój pozwalający mężczyźnie zdobyć miłość wybranej kobiety. W tym celu mężczyzna musiał m.in. wziąć: trochę łupieżu z głowy zamordowanej osoby, siedem ziaren jęczmienia, zakopanych w grobie umarłego mężczyzny, i rozgnieść razem z pestkami jabłek w ilości 10 jednostek objętości oipe. Następnie należało dodać krew z kleszcza pasożytującego na czarnym psie, kroplę krwi z palca serdecznego swojej lewej ręki i swoje nasienie. Całość wyrobić na masę, po czym umieścić w pucharze wina, wypowiedzieć siedem razy magiczne słowa i dać do wypicia wybrance[20].

W innym współcześnie podawanym tradycyjnym egipskim przepisie na napój miłosny wymieniono jako składniki: pół kwarty wody, jedną uncję zmiażdżonych korzeni lukrecji, 1 uncję zmiażdżonych nasion sezamu, 1 uncję zmiażdżonych nasion kopru włoskiego i miód, z których po krótkim zagotowaniu w kociołku należało przyrządzić napar i pić go dwa razy dziennie, mając oplecione dookoła palców pukle włosów ukochanej osoby i jednocześnie wypowiadając pełne miłosnej pasji zaklęcia[21].

W literaturze

Tristan i Izolda piją miłosny napój na obrazie Gabriela Rossettiego

Historia Tristana i Izoldy, którzy zakochali się w sobie po wypiciu miłosnego napoju była przekazywana ustnie na terenie Anglii, Irlandii i północnej Francji już w VI wieku, a została spisana w XII wieku, m.in. przez Gottfrieda von Straßburga około 1210 roku, który posiadał także wiedzę alchemiczną[23]. W poemacie napój miłosny, który miała w swoim posiadaniu matka Izoldy (także o imieniu Izolda), był przeznaczony na noc poślubną dla jej córki i króla Marka, których małżeństwo zostało zaaranżowane, lecz pomyłkowo napój miłosny został wypity wspólnie przez jej córkę i rycerza Tristana, którzy po jego wypiciu zakochali się w sobie bez pamięci i zapłonęli wzajemnym erotycznym pożądaniem[24]. Z tej wersji legendy korzystał Richard Wagner komponując operę o sławnych kochankach[23].

Według pisarza francuskiego Béroula napój miłosny przyrządziła matka Izoldy i było to wino zagotowane z ziołami, a jego działanie polegało na wywołaniu uczucia miłości[25].

Miłosny płyn w postaci nektaru kwiatowego odegrał rolę w komedii Szekspira pt. Sen nocy letniej[26]. Nektarem z fiołka[27] (w utworze pod nazwą ang. Love-in-idleness) należało delikatnie posmarować powieki danej osobie, aby ta ulegała zauroczeniu pierwszą osobą, którą zobaczy, gdy otworzy oczy. Pierwotnie był to mleczno-biały fiołek, który zraniony strzałą Kupidyna (miłosna rana) zmienił barwę na purpurową i jednocześnie pozyskał magiczną moc wywoływania romantycznej miłości[28]:

Zważałem pilnie, gdzie strzała upadła:

Na mały kwiatek upadła zachodu,

Przód⁹⁵ jak śnieg biały, lecz teraz czerwony

Miłości raną — zowią go bratkami.

Pamiętam, że ci kwiat ten pokazałem;

Leć mi go przynieść. Soku jego siłą

Wyciśniętego na śpiącego oczy,

Mąż lub niewiasta szalenie pokocha

Pierwsze ujrzane żyjące stworzenie.

Kwiat mi ten przynieś, a bądź tu z powrotem,

Nim zdoła milę upłynąć lewiatan.

Doktor Faust, bohater dramatu Goethego, w pierwszej części, otrzymuje napój miłosny od czarownicy, który sprawia, że zakochuje się w Małgorzacie[29].

W muzyce

W dramacie muzycznym Richarda Wagnera Tristan i Izolda, opierającym się głównie na poetyckim opracowaniu legendy o Tristanie i Izoldzie przez Gottfrieda von Straßburg, Tristan przewozi Izoldę statkiem do Kornwalii, gdyż ma ona zostać żoną jej króla Marka. Izolda, która wywodzi się z rodu czarodziejów irlandzkich, łatwość z którą Tristan zdobył ją, a następnie oddał innemu mężczyźnie, przypisuje degeneracji swojej "czarodziejskiej rasy". Aby wydobyć się z tego upokorzenia postanawia otruć Tristana, polecając swojej służce Brangien przygotować napój zapomnienia i zgody na podstawie receptury swojej matki-czarodziejki (Brangien zdaje sobie jednak sprawę, że napój ten jest w istocie trucizną, napojem śmierci). Gdy statek zbliża się do Kornwalii, Tristan przychodzi do Izoldy, która obrzuca go wyrzutami - Tristan w odpowiedzi ofiarowuje jej jako zadośćuczynienie swoje życie (które jest jej zresztą winny, gdyż uprzednio je ocaliła lecząc go z ciężkiej rany). Izolda odmawia jednak zabicia go jego własnym mieczem i każe podać Brangien napój. Ukrywając przed Tristanem fakt, że rzeczywiście chce go zabić mówi, że wypicie napoju przyniesie wieczną zgodę i ostateczne zapomnienie. Tristan zgadza się, domyślając się jednak, że napój jest w istocie trucizną, do czego czyni aluzję. Godzi się więc świadomie oddać życie Izoldzie, która niewiarę w jej słowa o zbawiennym działaniu napoju odbiera jako ponowną zniewagę i w gniewie decyduje, że sama także wypije śmiertelny napój. Tristan i Izolda wpatrują się w siebie w miłosnym uniesieniu: Brangien bowiem podmieniła napój śmierci na napój miłosny. Pogrąża się w rozpaczy przekonana, że sprzeniewierzyła się lojalności wobec swojej pani - zamiast wczesnej śmierci gotując jej wieczne nieszczęście[30][31].

Niebawem u kochanków wystąpiły objawy zatrucia, które Wagner szczegółowo opisał i na tej podstawie pojawiły się przypuszczenia, że doszło u nich do ostrego zatrucia przypominającego zatrucie atropiną (przyśpieszone tętno, rumieniec na twarzy, zamglone widzenie, dezorientacja, splątanie, nietolerancja światła, halucynacje), które dla Izoldy okazało się fatalne w skutkach, podczas gdy Tristan umarł z powodu poważnych ran odniesionych w walce ze swoim rywalem[23][32].

We włoskiej operze komicznej pt. Napój miłosny objazdowy sprzedawca, doktor Dulcamara, sprzedł zrozpaczonemu wieśniakowi Nemorino napój miłosny, będący w rzeczywistości butelką taniego wina, który ten natychmiast wypił do dna, upijając się i będąc przekonanym, że po wypiciu napoju miłosnego pozyska względy pięknej i bogatej obszarniczki Adiny; po wielu perypetiach Adina i Nemorino wyznali sobie miłość, a doktor Dulcamara sprzedał w miasteczku wiele butelek z napojem miłosnym wszystkim chętnym, przekonanym o jego skuteczności[33].

W humorystycznej piosence amerykańskiego zespołu The Clovers z 1959 pt. „Love Potion No. 9” Cyganka, Madame Rue, sprzedała napój miłosny chłopakowi, który nie miał do tej pory szczęścia w miłości jako remedium na jego problemy z dziewczynami[5][34]. Pomimo że napój miał zapach terpentyny i wygląd atramentu, chłopak zamknął oczy, wstrzymał oddech i wypił łyk[34]. Pod wpływem działania miłosnego napoju zaczął całować wszystkich dookoła, nawet pocałował policjanta, który rozeźlony rozbił mu buteleczkę z płynem[34].

W malarstwie

Na obrazie Dama i dwóch panów pędzla Jana Vermeera napój w dzbanie niekoniecznie musiał być winem, ale mógł także być napojem miłosnym, którym pierwszy mężczyzna, występujący tu najprawdopodobniej w roli swata i znajdujący się pomiędzy kobietą a drugim mężczyzną – siedzącym przy stole z głową podpartą na ręce, napoił najpierw mężczyznę, u którego napój wywołał uczucie obezwładniającej melancholii, aby następnie podać go w kieliszku kobiecie, zachęcając ją do wypicia i aranżując tym samym ich potajemny romans pod nieobecność jej męża, który jedynie spoglądał na nią karcąco z portretu wiszącego na ścianie[1].

W mitologii

Rzeźba Antonia Canovy pt. Psyche budzona przez pocałunek Kupidyna

Występujący w mitologii rzymskiej Kupidyn miał dwa rodzaje strzał: o złotych i ołowianych grotach. Strzały o złotych grotach maczał w miłosnym płynie, który sprawiał, że ugodzeni nią śmiertelnicy zakochiwali się w sobie ogarnięci pasją miłości i pożądania. Strzały o ołowianych grotach maczał w innym płynie, który sprawiał, że dotychczas szczęśliwi kochankowie obracali się przeciwko sobie, zapominając o tym, co ich kiedyś łączyło[35].

W micie z mitologii greckiej Dejanira za namową podstępnego Nessosa zebrała krew z jego rany, aby używać jej jako napoju miłosnego w przypadku, gdyby jej mąż Herakles przestał ją kochać lub okazywał zainteresowanie innymi kobietami[36]. Gdy wiele lat później Herakles zakochał się w Jole, jego żona podała mu przez sługę tunikę, którą skropiła miłosnym napojem[36]. Po jej nałożeniu Herakles był dręczony bólami nie do zniesienia i ostatecznie sam położył kres swojemu cierpieniu, każąc spalić swoje ciało na stosie na górze Ojta[36]. Dejanira, uświadomiwszy sobie, że to ona, oszukana przez żądnego zemsty Nessosa, niechcący doprowadziła do agonii Herkulesa, popełniła samobójstwo[36].

Zobacz też

  1. a b Norbert Schneider: VermeerThe Complete Paintings (ang.). Taschen GmbH, 2004. s. 36.{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  2. Praca zbiorowa pod kierunkiem Piotra Żmigrodzkiego: Wielki Słownik Języka Polskiego (pol.). W: Instytut Języka Polskiego PAN [on-line]. Narodowy Program Rozwoju Humanistyki w latach 2013–2018. [dostęp 2015-01-28].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  3. Miłość w języku polskim (pol.). W: Związki frazeologiczne [on-line]. Słownik języka polskiego, PWN, 2003. [dostęp 2015-01-28].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  4. Hans H. Maurer: Scopolamine – its role in clinical and forensic toxicology (ang.). Department of Experimental and Clinical Toxicology, Saarland University, D-66421 Homburg (Saar). [dostęp 2015-01-31].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  5. a b Definition of love-potion (ang.). W: Dictionary [on-line]. vocabulary.com. [dostęp 2015-01-28].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  6. a b c d Brandon Keim: Pharmaceutical Love Potion: Not Yet … (ang.). W: Wywiad z Helen Fisher, antropologiem ewolucyjnym z Rutgers University [on-line]. wired.com, 2009. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  7. Laine E. Doggett: Love Cures: Healing and Love Magic in Old French Romance (ang.). The Pennsylvania State University, 2009. s. 106. [dostęp 2015-02-01].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  8. a b Michael Gross: Cupid's chemistry (ang.). Royal Society of Chemistry. [dostęp 01-02-2015].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: 1 oraz "format".Sprawdź autora:1.
  9. Larry Young: Being Human: Love: Neuroscience reveals all (ang.). W: A Brave New World of Love [on-line]. nature.com. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  10. Kayt Sukel: Dirty Minds: How Our Brains Influence Love, Sex, and Relationships (ang.). Free Press, 2012. s. 236, 237. [dostęp 2015-02-02].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  11. Scientists find natural chemicals that make you fall in love (ang.). Lifestyles – Jet, 1997. s. 16. [dostęp 2015-02-01].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  12. Jurgen Leo Müller: Love Potions and the Ointment of Witches: Historical Aspects of the Nightshade Alkaloids (ang.). Integrierter forensisch-psychiatrischer Dienst der UniversitdU Bern, Bern, Switzerland. [dostęp 2015-01-30].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  13. (pod redakcją) A. Wallace Hayes: Principles and Methods of Toxicology (ang.). Informa Healthcare, USA, 2008, wydanie V s. 5. [dostęp 2015-01-30].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  14. Glen Hanson, Peter Venturelli, Annette Fleckenstein: Drugs and Society (ang.). Johns & Bartlett Learning, 2012. s. 367. [dostęp 2015-01-30].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  15. Peter Stafford: Psychedelics Encyclopedia (ang.). Ronin Publishing Inc. California, 1978. s. 342. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  16. Penny Chaloner: Organic Chemistry: A Mechanistic Approach (ang.). CRC Press, 2015. s. 1056. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  17. Woman: An Historical Gynæcological and Anthropological Compendium (ang.). William Heinemann, Medical Books Ltd. London, 1935. s. 172. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  18. Elżbieta Szot-Radziszewska: [bwmeta1.element.dl-catalog-cd9a696e-e3d5-41f0-8f2f-565e4cb83c3f-full-text-match5183006118271022257.pdf Stosowanie roślin o właściwościach odurzających w tradycji ludowej w świetle źródeł etnograficznych] (pol.). „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 50/1, 2005. s. 268. [dostęp 2015-02-02].{{Cytuj stronę}} Nieprawidłowe pola: "url". Nieznane pola: "format".
  19. Draja Mickaharic: Materia Magica (ang.). Lulu, Inc., 2010. [dostęp 2015-02-01].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  20. a b Lise Manniche: Sexual Life Ancient Egypt (ang.). Kegan Paul Limited, Engeland, 2002. s. 103, 104. [dostęp 2015-02-03].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  21. a b Nevill Drury: The Dictionary of the Esoteric: 3000 Entries on the Mystical and Occult Traditions (ang.). Watkins Publishing London, 2002. s. 188. [dostęp 2015-02-03].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  22. D.R. Jordan: P.Duk.inv. 729, Magical Formulae (ang.). Greek, Roman, and Byzantine Studies 46 (2006) 159–173, 2006. [dostęp 2015-02-03].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  23. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie JournalBŁĄD PRZYPISÓW
  24. Wolfgang Beutin, Klaus Ehlert, Wolfgang Emmerich, Helmut Hoffacker, Bernd Lutz, Volker Meid, Ralf Schnell, Peter Stein, Inge Stephan: History of German Literature: From the Beginnings to the Present Day (ang.). Routledge, 1993. s. 27, 28. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  25. Laine E. Doggett: Love Cures: Healing and Love Magic in Old French Romance (ang.). The Pennsylvania State University, 2009. s. 140. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  26. J.A. Bryand, Jr.: Shakespeare and the Uses of Comedy (ang.). The University Press of Kentucky, 1986. s. 62, 63, 64. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  27. Shakespeare's Botanical References – Love In Idleness Flowers (ang.). http://reaching-lifelong-goals.com/.+[dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format". Gołe linki: "opublikowany".
  28. William Szekspir: Sen nocy letniej (pol.). wolnelektury.pl. Oberon, akt drugi, scena pierwsza s. 17. [dostęp 2015-01-29].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  29. John T. Irwin: Hart Crane's Poetry (ang.). The Johns Hopkins University Press, 2011. s. 93. [dostęp 2015-01-31].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  30. Barry Millington, Tristan und Isolde, w: The New Grove Dictionary of Opera, w: Stanley Sadie, The New Grove Dictionary of Opera, 1992
  31. Libretto opery, http://www.rwagner.net/libretti/tristan/e-t-tristan.html
  32. H.J. Schneck i J. Rupreht, Institute of Anesthesiology, Technical University, Munich, FRG: Central anticholinergic syndrome (CAS) in anesthesia and intensive care (ang.). Acta Anaesthesiol Belg. 1989;40(3):219-28. [dostęp 2015-01-28].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  33. Aaaron Green: L'elisir d'amore Synopsis The Story of Donizetti's Popular Opera (ang.). classicalmusic.about.com. [dostęp 2015-01-31].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  34. a b c Song Lyrics – Know the words: Love Potion No. 9 (ang.). songlyrics.com. [dostęp 2015-01-28].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
  35. Julius Lester: Cupid: A Tale of Love and Desire (ang.). Harcourt Books, 2007. s. 24,23.{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".Sprawdź autora:1.
  36. a b c d Luke Roman, Monica Roman: Encyclopedia of Greek and Roman Mythology (ang.). Facts on File, Inc., 2010. s. 131, 213, 494, 496, 497. [dostęp 2015-02-02].{{Cytuj stronę}} Nieznane pola: "format".
Na podstawie artykułu: "Specjalna:Diff/41705088/41710132" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy