Stare Miasto w Bydgoszczy


Na mapach: 53°07′19,25″N 18°00′00,87″E/53,122014 18,000242

Stare Miasto w Bydgoszczy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Widok lotniczy na Stare Miasto w Bydgoszczy Stare Miasto w Bydgoszczy Taniec Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Bydgoskiej na tle północnej pierzei Starego Rynku Fragment południowej pierzei Starego Rynku Dawne Kolegium Jezuitów, obecny Ratusz (1653) Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna na Starym Rynku (1778) Wschodnia pierzeja Starego Rynku Postać Pana Twardowskiego ukazująca się dwa razy dziennie na Starym Rynku Katedra św. Marcina i Mikołaja (1425-1466) Kościół pobernardyński Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju (1552-1557) Kościół Klarysek Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (1582-1645) Kościół Jezuitów św. Andrzeja Boboli (1903) Pozostałości murów miejskich (w tle zabudowa ul. Pod Blankami) Budynek dawnej szkoły pariafialnej (1840) Spichrze przy ul. Grodzkiej (XVIII w.) Spichlerz przy ul. Stary Port (1835) Plac Solny, w tle nowe spichrze Budynek Sądu Okręgowego (1906) Poczta Główna (1883-1899) Hala targowa (1900) Budynek plac Kościeleckich 8 (1892) Wojewódzki Ośrodek Kultury i Sztuki „Stara Ochronka” w Bydgoszczy (1909) Pałacyk Lloyda (1886) Budynek Seminarium Duchownego w Bydgoszczy (1858) Ulica Długa Ulica Jezuicka Ulica Niedźwiedzia Pierzeja kamienic na placu Teatralnym Pomnik Kazimierza Wielkiego Pomnik Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej Trzy Gracje Nowe kamienice na ul. Mostowej Stare Miasto – waterfront Staromiejski odcinek Brdy Nabrzeża Brdy Katedra św. Marcina i Mikołaja Nowe spichrze i pałacyk Lloyda Spichrze nad Brdą Opera Nova w zakolu Brdy Gmach Poczty Głównej Budynek PZU Trzy Gracje nad Brdą Przechodzący przez rzekę Bydgoski Tramwaj Wodny Kamienice nad Brdą Festyn na placu Solnym Most Staromiejski im. Jerzego Sulimy-Kamińskiego Most Bernardyński Bulwar im. Gabriela Narutowicza Bulwar im. Zbigniewa Urbanyi Biały Spichlerz i katedra Spichrze przy ul. Grodzkiej Spichlerz przy ul. Stary Port O zachodzie słońca Kamienice przy ul. Stary Port Wyspa św. Barbary Podczas Wielkiej Wioślarskiej o Puchar Brdy Barka-muzeum Barki-kawiarnie Przechodzący przez rzekę w Brdzie Stare Miasto nocą Nabrzeża Brdy w centrum miasta Widok z mostu Sulimy-Kamińskiego Wschodnia pierzeja Starego Rynku Ulica Długa Ratusz Opera Nova Stare spichrze Nowe spichrze Spichlerz na ul. Stary Port Kamienice nad Brdą Wenecja Bydgoska Poczta Główna Katedra św. Marcina i Mikołaja Kościół pobernardyński Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju Kościół Klarysek Kościół Jezuitów św. Andrzeja Boboli Zabytkowy tramwaj na ul. Długiej Ulica Jezuicka Miejska hala targowa Pomnik Kazimierza Wielkiego Katedra z Białym Spichrzem Przystań Bydgoszcz Szklane spichrze i Pałacyk Lloyda Plac Teatralny Nabrzeże Wyspy Młyńskiej Kładka przy katedrze Kamienice nad Brdą Wełniany Rynek z pomnikiem Leona Barciszewskiego Barki-kawiarnie na nabrzeżu Brdy Nad Międzywodziem Wyspa Młyńska Międzywodzie Nabrzeże północne Łąka rekreacyjna Plaża Nabrzeże z katedrą bydgoską i Białym Spichlerzem Biały Spichlerz Czerwony Spichlerz nad Młynówką Karczma Młyńska Młyny Rothera, poniżej wlot Międzywodzia Dom Leona Wyczółkowskiego Europejskie Centrum Pieniądza Elektrownia wodna Kujawska Przystań Bydgoszcz Młynówka z Wenecją Bydgoską Część wschodnia Wenecji Bydgoskiej Kładka nad Brdą wiodąca do Opery Nova Kłódki Kładka Wenecji Bydgoskiej Łąka rekreacyjna Wypoczynek Stara Farbiarnia Jesień nad Młynówką Nabrzeże Brdy Przepławka dla ryb Przystań Bydgoszcz Bydgoski Tramwaj Wodny i kajaki Jaz Ulgowy Jaz Farny Zabawy w Międzywodziu Dom na wodzie

Stare Miasto w Bydgoszczy – najstarsza część Bydgoszczy, wywodząca się z XIV-wiecznego miasta lokacyjnego wraz z najbliższym otoczeniem.

Centrum Starego Miasta stanowi Stary Rynek, a miasto lokacyjne rozciąga się między Brdą na północy, ul. Wały Jagiellońskie na południu, rzeką Młynówką na zachodzie i ul. Przy Zamczysku na wschodzie. W szerszym ujęciu, uwzględniającym granice dawnych przedmieść oraz zagęszczenie zabudowy, granicami Starego Miasta są ulice:

Należy zaznaczyć, że Stare Miasto jest niewielkim elementem składowym dużej dzielnicy staromiejskiej Bydgoszczy, jaką jest Śródmieście. O ile Starówka w obrębie miasta lokacyjnego oferuje krajobraz nadrzeczny oraz historycznie rozplanowane ulice i place miejskie wraz z reliktami gotyckimi i barokowymi, to Śródmieście oferuje rozległą malowniczą zabudowę w stylach historyzujących (eklektyzm, neorenesans, neobarok, neogotyk, historyzm malowniczy, secesję i modernizm) wpisaną w zieleń parków.

Spis treści

Charakterystyka | edytuj kod

„Bydgoska starówka” obejmuje obszar trzech dawnych wysp:

Cechą charakterystyczną bydgoskiego starego miasta jest malownicze rozlokowanie nad Brdą oraz innymi ciekami wodnymi (Młynówka, Międzywodzie). Z tego wynika stosunkowo duża liczba bulwarów oraz budowli stojących w bezpośrednim sąsiedztwie rzek, które odbijają w przepływającym nurcie swoje wizerunki.

Godny zauważenia jest waterfront, jaki prezentują nabrzeża Brdy. W wodzie odbijają się zarówno:

Nie ma natomiast na obszarze starówki wielu zabytków z okresu staropolskiego. Zachowały się jedynie relikty w postaci:

Kilkanaście kamienic i spichlerzy pochodzi z XVIII wieku. Zachowały się również w wielu miejscach gotyckie sklepienia, fundamenty, piwnice, a także miejscami XVII-wieczne stropy oraz ściany kamienic wzniesionych na nowo w XIX wieku.

Większość zabudowy Starego Miasta pochodzi z XIX wieku. Generalne przekształcenie zabudowy Bydgoszczy w duchu wielkomiejskim, jakie miało miejsce w latach 1890-1914, dotyczyło przede wszystkim „Nowego Miasta” (Śródmieścia). Na obszarze przyległym do najstarszej części miasta częściowo zmodernizowano jedynie ul. Mostową, plac Teatralny, a także powstało wiele monumentalnych budowli na obrzeżach Starego Miasta (Sąd Okręgowy, fara ewangelicka, synagoga i inne). W związku z tym, że większość zabudowy Starówki pochodzi z I i II połowy XIX wieku, elewacje kamienic są zwykle klasycyzujące, eklektyczne, neorenesansowe i neobarokowe.

Historyczne ulice | edytuj kod

Stare Miasto lokacyjne zachowało do dzisiaj średniowieczne rozplanowanie. Główne ulice miasta schodzą się na Starym Rynku.

Najdłuższą ulicą Starego Miasta jest ulica Długa, która niegdyś łączyła ze wschodu na zachód bramy Kujawską i Poznańską. Drugą pod względem ważności ulicą staromiejską jest ulica Mostowa łącząca rynek z mostem na Brdzie i dawną Bramą Gdańską.

Ulicę Długą z rynkiem łączą ulice: Jana Kazimierza oraz Stefana Batorego.

Rynek opasują ponadto inne uliczki:

Najbardziej wysunięta na południe ul. Pod Blankami graniczyła niegdyś z murem obronnym.

Place miejskie | edytuj kod

Stare Miasto w Bydgoszczy posiada kilka historycznych placów miejskich. Najstarszym i największym jest, jak nazwa wskazuje, Stary Rynek, którego geneza sięga lokacji miasta w 1346 r.

Podobną metrykę chronologiczną posiadają:

  • Rybi Rynek – plac służący do handlu i rozładunku towarów spławianych Brdą,
  • Zbożowy Rynek – dawne skrzyżowanie szlaków drogowych pod miastem, na którym z czasem rozpoczęto handel zbożem,
  • Wełniany Rynek – trójkątny plac wykształcony w miejscu skrzyżowania dróg u zachodniego wylotu ul. Długiej.

Z początkiem XIX wieku na północ od rzeki Brdy w związku z wyburzeniem kościoła karmelitów i budową teatru powstał plac Teatralny. Z kolei w 1838 r. na południe od ul. Długiej wytyczono Nowy Rynek, który początkowo służył do defilad wojskowych. Metrykę z początku XX wieku posiada plac Kościeleckich wytyczony w czasie budowy fary ewangelickiej.

Po sąsiedzku do Rybiego Rynku, nad Brdą, znajduje się poza tym plac Solny.

Zabytki utracone | edytuj kod

Bydgoskie Stare Miasto nie zostało zbytnio zniszczone podczas II wojny światowej (nie licząc celowych wyburzeń przeprowadzonych w 1940 r. przez władze hitlerowskie[a]), natomiast nie oszczędziły go poprzednie burze dziejowe.

Różne badania[potrzebny przypis] zgodnie wykazują, że Bydgoszcz w okresie zaboru i okupacji należała do miejscowości, gdzie duch szowinizmu pruskiego i hitlerowskiego oraz nienawiść do wszystkiego co polskie przybierały najdrastyczniejsze formy. Wobec tego trudno znaleźć drugie polskie miasto, które zostało tak okaleczone podczas zaborów ze spuścizny staropolskiej, jak Bydgoszcz. Rozebrano ponad połowę całego dziedzictwa: murów miejskich, baszt i bram, kościołów i klasztorów, zamku królewskiego, spichlerzy i kamienic.

Spośród wielu rozebranych budowli warto przypomnieć o kilku[b]:

Historia Starego Miasta w Bydgoszczy | edytuj kod

Bydgoszcz otrzymała prawa miejskie magdeburskie z rąk króla Kazimierza Wielkiego 19 kwietnia 1346 r., ale grodem o istotnym znaczeniu administracyjnym (kasztelania) była już wiek wcześniej, a grodem obronnym o trzy wieki wstecz. Dobrze zachowane pozostałości drewnianych fortyfikacji grodu, budynków mieszkalnych, gospodarczych oraz grodowej przystani odkryto podczas badań archeologicznych prowadzonych w 1993 i 2007 r. przy ul. Grodzkiej. Relikty datowane dendrochronologicznie określono na lata 1037-1038[1].

Wnioski z wykopalisk | edytuj kod

Wykopaliska[c] oraz nadzory archeologiczne w rejonie Starego Miasta doprowadziły do odkrycia wielu reliktów średniowiecznej i nowożytnej działalności ludzkiej, w tym wielu świadczących o tym, że teren ten był zasiedlony jeszcze przed lokacją miasta[1].

Najstarsze elementy związane z osadnictwem przedlokacyjnym, poza reliktami grodu bydgoskiego uchwycono w kilku miejscach Starego Rynku, gdzie odkryto ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej. Ceramikę z XII i początków XIII wieku, w tym importowaną z Niemiec kamionkę siegsburską odkryto w północno-wschodnim narożniku Starego Rynku, przy ul. Jana Kazimierza i Pod Blankami. Natomiast fragmenty drewnianej zabudowy z okresu lokacji miasta odkryto przy ul. Jana Kazimierza, Mostowej oraz Pod Blankami. Stwierdzono, że do XVI w. ulice miasta utwardzano faszyną, a w XVII-XVIII były wykładane sosnowymi półokrąglakami (dylami) spoczywającymi na poprzecznych legarach[2].

Podczas wykopalisk odkryto również fundamenty nieistniejących już budowli w Bydgoszczy: bram i fragmentów murów miejskich, kościoła karmelitów, starego ratusza, cmentarza przy farze i kościele karmelitów, kościoła św. Idziego, mennicy. Na Starym Rynku, ul. Długiej, Jana Kazimierza, Stefana Batorego i ul. Przyrzecze odkryto na kilku poziomach fragmenty drewnianych rur wodociągowych. Średnica drewna użytego do budowy rur wahała się od 40 do 65 cm, średnica otworów od 10 do 15 cm[1].

Miasto średniowieczne | edytuj kod

Płaskorzeźba Bydgoszczy z okresu przedrozbiorowego, stojąca przy spichrzach

W drugiej połowie XV wieku zakończył się proces kształtowania trójczłonowego zespołu osadniczego, składającego się z właściwego obszaru miasta, wyspy zamkowej oraz przedmieść wraz z Wyspą Młyńską, na której co najmniej już w 1408 r. istniały młyny napędzane kołami wodnymi[3].

Teren Bydgoszczy w wiekach średnich w obrębie umocnień miejskich zajmował obszar 12-15 ha[3], czyli był typowy dla przeciętnego miasta średniowiecznego. Wytyczono na nim rynek o wymiarach około 80 × 95 m, regularną sieć ulic oraz około 300 działek budowlanych o szerokości 6–7 m i długości od 20 do 40 m, zabudowanych początkowo drewnianymi domami. W północno-zachodniej części miasta, w pobliżu Brdy wzniesiono kościół parafialny pod wezwaniem najpierw św. Mikołaja, a od 1502 r. św. Mikołaja i św. Marcina. Poza murami miejskimi znalazła się natomiast najstarsza świątynia bydgoska pod wezwaniem św. Idziego, pochodząca z okresu przedlokacyjnego[3]. Po obu stronach rzeki usytuowane zostały spichrze, w miejscu zaś gdzie obszary miasta przylegały bezpośrednio do Brdy istniał już w pierwszej połowie XV w. port, warsztaty szkutnicze oraz miejska łaźnia[3].

W 1616 r. do Bydgoszczy sprowadzono jezuitów, którzy w kwartale ulic przylegającym od zachodu do Starego Rynku wznieśli okazały kościół pw. św. Krzyża oraz budynki rezydencjalne, w których mieściło się kolegium jezuickie[3].

Fortyfikacje | edytuj kod

Najstarsze umocnienia bydgoskie, wzniesione krótko po lokacji, składały się z otoczonego fosą wału ziemnego wraz z palisadą. Obwarowania murowane wraz z dwiema bramami miejskimi (Kujawską i Poznańską) i czterema basztami wznoszono od początku XV do połowy XVI wieku[4]. Mury te, związane z umocnieniami zamkowymi, chroniły miasto od południa. Teren od północy, przylegający do Brdy, nie posiadał tego typu umocnień, a broniła go jedynie Brama Gdańska, wzniesiona przypuszczalnie na lewym brzegu rzeki wraz z ufortyfikowanym kompleksem klasztornym karmelitów. Bydgoskie miasto lokacyjne ze wszystkich stron otoczone było ciekami wodnymi: od północy rzeką Brdą, od zachodu Brdą Młynówką, od południa fosą miejską, od wschodu zaś fosą zamkową[3].

Zamek | edytuj kod

 Osobny artykuł: Zamek w Bydgoszczy.

Najstarszym członem bydgoskiego średniowiecznego zespołu osadniczego był zamek, będący jednocześnie jego największą i najokazalszą budowlą architektoniczną. Przeprowadzone badania archeologiczne wykazały, że obiekt murowany powstał na miejscu wcześniejszego grodu drewniano-ziemnego, usytuowanego na wyspie okolonej wodami Brdy. Budowę zamku ukończono w latach 60. XIV w., zaś jego pierwsze wizerunki pochodzą z XVII wieku. Pokazują one, że aż do tego okresu bryła warowni zachowała swój gotycki styl, a jedynymi widocznymi śladami pewnych jej modernizacji były fortyfikacje bastionowe. Zamek posiadał cztery wieże, izbę wielką, kaplicę zamkową, pomieszczenia mieszkalne starosty i burgrabiego oraz izby gospodarcze, składy broni i magazyny. Zamek został zniszczony w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego, zaś ruiny rozebrano doszczętnie w 1895 r.[3]

Zamek i miasto wizytowali wielokrotnie królowie polscy. Do najdłużej przebywających w mieście monarchów należeli: Kazimierz Jagiellończyk, który rezydował tu wielokrotnie w latach 1454-1466 podczas wojny trzynastoletniej oraz Stefan Batory (od stycznia do marca 1577 r.). W mieście przebywali także kilkakrotnie Władysław Jagiełło (1409, 1410, 1425), Zygmunt Stary (Sejm w 1520 r.) i inni monarchowie.

Przedmieścia | edytuj kod

Kolejną fazą rozwojową Bydgoszczy było powstanie w końcu XIV oraz w ciągu XV w. przedmieść, ukształtowanych na terenach położonych na północ, zachód i wschód od miasta. Najstarszym z nich było usytuowane od wschodu (na obszarze dawnego podgrodzia) Przedmieście Kujawskie, na którym rozciągało się uprzednio osadnictwo przedlokacyjne wraz z kościołem św. Idziego. W 1480 r. zlokalizowano na nim konwent bernardynów, który zbudował kompleks kościelno-klasztorny, istniejący częściowo do czasów obecnych. W XVI w. powstał ponadto szpital wraz z kaplicą św. Stanisława. Od strony zachodniej powstało Przedmieście Poznańskie, z wybudowanym w XVI wieku kościołem św. Trójcy oraz szpitalem św. Krzyża, a od północy Przedmieście Gdańskie. Na tym przedmieściu najpóźniej w ostatnim dziesięcioleciu XIV w. osiedlili się karmelici, którzy wznieśli tu dzięki wsparciu miejscowego starosty i króla, klasztor i kościół pw. Najświętszej Marii Panny. Nieco na północ od tych zabudowań w 1448 r. mieszczaństwo bydgoskie ufundowało szpital i kościół pw. św. Ducha. W 1582 r. rozpoczęto wznoszenie murowanej świątyni św. Ducha, którą na początku XVII wieku zaadaptowano i rozbudowano dla potrzeb nowo lokowanego konwentu klarysek. Komunikację między miastem a tym przedmieściem zapewniał most usytuowany u wylotu obecnej ulicy Mostowej[3]. Do każdego z przedmieść prowadziła droga z miasta przez odpowiednie bramy: Kujawską, Poznańską i Gdańską.

Do miasta należało również patrymonium, obejmujące obszary położone w większej odległości od miasta: od Myślęcinka na północy po Jezioro Jezuickie na południu. Na obszarze tym znajdowały się wsie i folwarki miejskie: Koziałacha (1594), Goryczkowo (1643), Prądy (1643), Biedaszkowo (1673) i pochodzące z 1723-1772: Białe Błota, Biały Smug, Bocianowo, Budy, Ciele, Czajki, Miedzyń, Nowy Dwór, Rupienica, Szwederowo, Trzciniec, Wilczak Wielki, Wilczak Mały, Wilcze Gardło i inne[3].

Ludność | edytuj kod

Miasto Bydgoszcz w szczytowym momencie rozwoju przedrozbiorowego, tzn. w XVI-XVII w. w obrębie murów miejskich liczyło ok. 300 zamieszkanych domów, zaś podobna liczba domostw znajdowała się na przedmieściach. Pozwala to oszacować liczbę mieszkańców na 2 do 3 tys. osób w XV w. i 5 tys. w końcu XVI wieku[3]. Dawało to Bydgoszczy pierwsze miejsce w macierzystym regionie kujawskim[3]. W kontekście ogólnopolskim Bydgoszcz w XVI-XVIII wieku zaliczała się do kilkudziesięciu średniej wielkości miast[d] w Rzeczypospolitej (civitates et oppida secundo ordinis)[5].

Ludność Bydgoszczy w XV-XVIII w. była przede wszystkim pochodzenia polskiego, z domieszką spolonizowanych Szkotów, Niemców, Włochów i Holendrów. Postępujący rozwój osadnictwa na prawie olęderskim i czynszowym w XVIII w. na gruntach starościńskich i wójtowskich doprowadził jednak do znacznego wzrostu liczby osad w otoczeniu miasta, którego tenutariuszami i dzierżawcami byli przede wszystkim osadnicy pochodzenia niemieckiego. W momencie zaboru Bydgoszczy przez Królestwo Prus w 1772 r. miasto zamieszkałe prawie wyłącznie przez Polaków otaczał pierścień osad o stosunkowo wysokim udziale olędrów oraz Niemców-ewangelików. Zabór pozwolił im łatwiej przeniknąć do miasta, ale dopiero po kilkudziesięciu latach zdołali oni zmajoryzować żywioł polski[6].

Rozkwit i upadek miasta w XVI-XVIII w. | edytuj kod

Widok Bydgoszczy i zamku (w ruinie) – wyobrażenie współczesne wzorowane na sztychu Erika Dahlberga z 1656-1657 r.

Okresem największego rozkwitu miasta w okresie przedrozbiorowym był przełom XVI i XVII w. Po raz pierwszy wzmiankowano wówczas w źródłach czwarte przedmieście Błonie, zaś w ustroju miejskim wykształciła się nowa instytucja, tzw. Trzeci Ordynek, będący reprezentacją miejscowego pospólstwa[3]. Nad miastem górował zamek, będący siedzibą starosty i jego urzędów (sądu starościńskiego, urzędu grodzkiego, ich kancelarii i archiwów). Około 1600 r. ukończono budowę wieży ratuszowej oraz wybrukowano Rynek. Od połowy XVI w. działały już w mieście drewniane wodociągi, które doprowadzały wodę nie tylko na teren miasta, ale również do niektórych przedmieść. W tym czasie funkcjonowała też sieć kanalizacyjna, którą odprowadzano zużytą wodę z powrotem do Brdy. Pośrodku Rynku w gotyckim budynku wzniesionym w 1518 r. urzędował burmistrz, obradowała rada miejska, a także odbywały się sesje sądu ławniczego. Tutaj mieściła się również kancelaria i archiwum miejskie, w piwnicach zaś usytuowane było miejskie więzienie wraz z izbą tortur. Po budowie kompleksu jezuitów w XVII w. w mieście i na przedmieściach znajdowało się 5 świątyń (w tym 4 zakonne), 2 kaplice publiczne i 2 kaplice szpitalne. Wokół świątyń (fary, kościoła bernardynów i klarysek) wznoszono kaplice, fundowane przez szlachtę i mieszczan[3]. Na Wyspie Młyńskiej znajdowały się urządzenia gospodarcze (młyny, tartak, folusze) napędzane siłą nurtu rzeki, wśród których wyróżniała się założona w 1594 r. mennica, początkowo prywatna, a później królewska i koronna. Na przedmieściu Kujawskim zlokalizowano natomiast w 1530 r. królewskie składy soli. Podstawą dochodów mieszczan oprócz rzemiosła był handel zbożem, solą, piwem i produktami drzewnymi[3].

Okres rozwoju przerwały zniszczenia wojenne i zarazy podczas potopu szwedzkiego. Po zniszczeniach tych liczba ludności Bydgoszczy spadła do około 2 tysięcy osób, które zamieszkiwały 183 domy w obrębie murów oraz 56 na przedmieściach[e]. Okres stabilizacji, a nawet pewnego rozwoju miasta w II połowie XVII w. zakończył wybuch wojny północnej (1700-1721). Podczas niej w 1708 r. spłonął bydgoski ratusz oraz zniszczono żupę solną, zaś w wyniku zarazy w mieście pozostało zaledwie kilkanaście osób. Gospodarka miejska zaczęła wracać na właściwe tory dopiero od 1740 r. W 1765 r. w obrębie murów zasiedlonych było jedynie 95 domów, podobną liczbę – 99 zamieszkanych budynków zanotowano w 1786 r. W momencie przejmowania miasta przez Prusy miasto liczyło ok. 1000 osób mieszkających w 194 domach[3].

Zmiany po I rozbiorze Polski | edytuj kod

Plan Bydgoszczy por. Lindnera z 1800 r. z oznaczonymi ciekami wodnymi istniejącymi i zanikłymi oraz drogami

Wraz z I rozbiorem Polski, Bydgoszcz znalazła się w państwie pruskim. W latach 1774-1787 dokonano dokładnej inwentaryzacji miasta. Na planie Paula Johanna Gretha w obrębie starego miasta lokacyjnego widnieje 341 numerowanych posesji miejskich, z tego 194 zabudowanych plus 180 domów na przedmieściach.

Budowa Kanału Bydgoskiego oraz awans administracyjny Bydgoszczy (władze Obwodu Nadnoteckiego, urząd landrata, sąd landwójtowski i apelacyjny, garnizon wojskowy) wywarły spory wpływ na rozwój przestrzenny i budowlany miasta, a jednocześnie przyczyniły się do szybkiej kolonizacji ośrodka bydgoskiego przez żywioł niemiecki. Efektem tego było m.in. wybudowanie w latach 1775-1778 na Starym Rynku gmachu Deputacji Kameralnej, przy ul. Podwale kościoła ewangelickiego (1784-1787), wzniesienie na terenie przedmieścia Gdańskiego wielkiego zespołu szachulcowych spichrzy (1789 r.), koszar i lazaretu (1774 r.), a po 1786 r. nowych mostów (Gdański i Młyński) i bulwaru nad Brdą. W latach 1772-1786 wybudowano ponadto w Bydgoszczy 99 nowych dwupiętrowych domów. Rozpoczęto również na szeroką skalę brukowanie niektórych placów i ulic, remont starych umocnień miejskich (bram i murów), a także budowę oświetlenia miejskiego[7].

Od 1783 r. cały ośrodek miejski dzielił się na śródmieście i trzy przedmieścia: Poznańskie, Toruńskie i Gdańskie. Na planie miasta z 1800 r. wydzielono jeszcze przedmieście Okole, połączone w jedną całość z Wyspą Młyńską. Tereny te były zamieszkane przez 4,5 tys. osób, z tego 2,2 tys. mieszkało w obrębie murów miejskich. Na przedmieściach zaczęły powstawać pierwsze zakłady przemysłowe, np. odlewnia żelaza, młyny, farbiarnia, fabryki tekstylne, garbarnie, cegielnie, rafineria cukru trzcinowego i inne[3].

W 1812 r. na terenie miasta znajdowało się 235 domów murowanych i 245 drewnianych, zaś łącznie z przedmieściami w sumie 938 domów. Z kolei w 1819 r. tylko w obrębie murów miejskich były 552 budynki. Do połowy XIX wieku ludność Bydgoszczy wzrosła do 10 tys., zaś zwarta zabudowa przekroczyła granice dawnego miasta lokacyjnego[7]. W 1835 r. na południe od murów miejskich wytyczono Nowy Rynek, przy którym usytuowano więzienie. W otoczeniu Starego Miasta wykształciły się wówczas Zbożowy i Wełniany Rynek na przedłużeniu ulic: Długiej i Wałów Jagiellońskich. Jednocześnie mury miejskie straciły całkowicie swoje znaczenie i przez cały ten czas ulegały stopniowej rozbiórce. Konieczną modernizację zabudowy przeprowadzano kosztem starych obiektów, które wyburzano bez większych zahamowań. W następstwie tego już w połowie XIX wieku Stare Miasto w znacznym stopniu zmieniło swoje oblicze, tracąc większość staropolskiego dziedzictwa architektury[3].

Niekorzystne warunki naturalne w południowej części miasta (Zbocze Bydgoskie) zatrzymały dalszy rozwój Bydgoszczy tym kierunku. Równocześnie coraz większego znaczenia nabierało przedmieście Gdańskie i to właśnie rozrost miasta w kierunku północnym zapoczątkował kształtowanie się nowoczesnego centrum Bydgoszczy. Kierunek północny stał się perspektywiczny po budowie budynków administracyjnych i oświatowych na przedmieściu Grodztwo w latach 30. XIX w., wytyczeniu ulicy Gdańskiej, a zwłaszcza po 1851 r. kiedy zbudowano tam pierwszy dworzec kolejowy. Odtąd niezwykłą karierę urbanistyczną przeżywało Śródmieście Bydgoszczy[3].

Architektura | edytuj kod

Widok z nabrzeża Brdy

Obecny układ urbanistyczny Starego Miasta ukształtował się w dwu etapach w okresie przedrozbiorowym[8]. Pierwszym etapem związanym z lokacją była zabudowa pierzei rynku i bloków przyległych do niego, zaś drugim zabudowa ciągu działek powstałych wzdłuż głównych ulic miejskich: Długiej, Mostowej, Jezuickiej i Podwale. Pierwotna zabudowa była drewniana bądź szachulcowa, zaś pierwsze budynki murowane powstały w XV wieku. W XVI i XVII wieku wokół rynku i głównych ulic stały już jedno- lub dwupiętrowe murowane kamienice w stylu gotyckim, rozbudowane później w stylu baroku. Z ówczesnej zabudowy do czasów dzisiejszych przetrwały kościół farny, dawne kolegium jezuickie, dwa kościoły klasztorne na przedmieściach oraz odcinek murów obronnych wzdłuż ul. Pod Blankami wraz z czytelnym śladem dawnej fosy[8].

Podziały ulic i parcel w większości przypadków zachowały się do dziś w swoim średniowiecznym kształcie. Przeciętna szerokość i długość parcel (7 × 30 m) utrzymała się w swojej podstawowej funkcji do ok. drugiej połowy XIX w. Dopiero wówczas, w związku z rozwojem miasta i intensywnością jego zasiedlania, następowała przebudowa dla celów mieszkalnych wielu budynków dotąd mających przeznaczenie gospodarcze lub budowa nowych w miejscach nie zabudowanych[8].

W okresie od 1800 do 1850 r. władze pruskie dokonały szeregu wyburzeń staropolskich świątyń, przytułków, budynków, zaś miasto przekroczyło barierę dawnych obwarowań miejskich. Okres ten charakteryzuje zmiana cech stylistycznych architektury: od form barokowych do form klasycystycznych. Wskutek dynamicznego rozwoju przemysłu i handlu rozbudowywały się przedmieścia, doskonalił się układ komunikacyjny. Tworzyło się nowe centrum od strony zabudowującej się ul. Gdańskiej. W 1858 r. zbudowano ulicę Bernardyńską wraz z mostem nad Brdą, która odciążyła komunikacyjnie stary trakt wiodący przez Stary Rynek[8].

O rosnącym tempie rozwoju ekonomicznego po roku 1851 świadczyć może fakt, że np. w latach 1853-1868 zbudowano 597 nowych budynków mieszkalnych i 497 gospodarczych. Trend ten znalazł również swój pozytywny wyraz na terenie Starego Miasta, gdzie domy otrzymywały nowe fasady, względnie budowano kamienice czy duże domy czynszowe np. przy Nowym Rynku[8].

Działalność budowlana w latach 1825-1875 doprowadziła do zabudowy lub przebudowy większości posesji na Starym Mieście. Do grupy kamienic o motywach klasycystycznych należały m.in. domy przy ul. Magdzińskiego 2, ul. Jana Kazimierza 1, Wełniany Rynek 8, ul. Farnej 12, Poznańskiej 3 oraz kamienice przy Nowym Rynku. Powstały także budynki użyteczności publicznej jak np. Seminarium Ewangelickie przy ul. Bernardyńskiej, czy też gmach szkoły realnej przy ul. Grodzkiej. W tym czasie nastąpiła również zabudowa nowymi obiektami Wyspy Młyńskiej w jej zachodniej części[8].

Okresem najintensywniejszej działalności budowlanej na obszarze Starego Miasta była ostatnie ćwierćwiecze XIX wieku. Często rozbierano pobudowane wcześniej budynki, aby w ich miejsce postawić bardziej okazałe. Do większych kamienic w tym trybie powstałych należy hotel przy ul. Długiej 37 lub domy przy ul. Długiej 29, 31, 39, 42, 52, 76 oraz na Starym Rynku przy pierzei południowej i północnej. Jednocześnie w wielu domach przebudowywano fasady wprowadzając nowy typ dużego okna sklepowego. W dekoracji fasad dominowały cechy architektury neorenesansowej, u schyłku wieku zastępowanej często elementami neobarokowymi. W tym typie powstały np. kamienice przy Nowym Rynku 2, Starym Rynku 12, Batorego 1[8]. Początek XX wieku przyniósł na Stare Miasto secesję, która była pierwszym stylem zrywającym z historyzmem. Domy przebudowywane w tym okresie przyozdabiano ornamentyką roślinną np. przy ul. Długiej 15 i 17. W pełni secesyjnym domem zaprojektowanym na widokowej osi ul. Mostowej była kamienica przy Starym Rynku 20 zbudowana jako dom towarowy dla polskiej spółki Siuchcińskiego i Stobieckiego[8].

Na początku XX w. władze pruskie przystąpiły do kompleksowego zagospodarowania wschodniej części Starego Miasta (dawnej wyspy zamkowej), na którym do tej pory znajdowały się ruiny zamku. Wytyczono wówczas plac Kościeleckich, ulicę Przy Zamczysku, oraz wydłużono ul. Magdzińskiego. Wschodnią perspektywę tej ulicy zajęła okazała sylweta nowo wzniesionej neogotyckiej fary ewangelickiej, zaś na miejscu zburzonego starego kościoła ewangelickiego wzniesiono miejską halę targową. W północnej pierzei pl. Kościeleckich zbudowano dwa neogotyckie budynki: szkolny oraz ochronki. Jednocześnie we wschodnim narożniku Nowego Rynku powstały gmachy sądów[8].

Okres międzywojenny nie wniósł wiele nowego w zabudowanym w zasadzie Starym Mieście. Zanotować można szereg przykładów przebudowy fasad, które miały miejsce w tym czasie. Dotyczy to między innymi kamienicy przy ul. Długiej 8. Z lat 30. XX w. pochodzą kamienice przy ul. Bernardyńskiej 1, ul. Niedźwiedzia 7, czy też ul. Przyrzecze 6[8].

Po zajęciu miasta przez hitlerowców dokonano publicznych egzekucji zakładników na Starym Rynku. W 1940 r. hitlerowskie władze okupacyjne podjęły decyzję o całkowitej rozbiórce zachodniej pierzei Starego Rynku wraz z historycznym kościołem pojezuickim oraz wschodniej części ul. Mostowej. W miejscu pierzei miał powstać nowy budynek ratusza, zaś poszerzenie ul. Mostowej miało służyć stworzeniu szlaku defilad dla wojska. Wyburzeń dokonano jeszcze w 1940 r., lecz w zamian nie zbudowano żadnego obiektu. W wyniku ostrzału artyleryjskiego pod koniec wojny uległa także rozbiórce część ul. Mostowej między Brdą a ul. Grodzką po stronie zachodniej oraz kamienice w północnej i wschodniej pierzei Starego Rynku. Zniszczono i rozebrano również spichlerze w zakolu Brdy oraz Teatr Miejski na placu Teatralnym[8].

Po II wojnie światowej porządkowano zabudowę zniszczoną w czasie wojny. W latach 50. XX w. uzupełniono wschodnią pierzeję Starego Rynku oraz wzniesiono plombę przy ul. Długiej 57. Nie przystąpiono natomiast do rekonstrukcji zachodniej pierzei Rynku, z uwagi na konieczność odbudowy kościoła, co było nie do przyjęcia przez ówczesne władze polityczne. W latach 60. podjęto natomiast konserwację kamienic przy ul. Jezuickiej 2 i 4, które przeznaczono dla potrzeb Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. W latach 1968-1969 przy ul. Mostowej wzniesiono pawilon gastronomiczny „Kaskada” odcinający się wyraźnie formą od stylu Starego Miasta. Przy tej okazji całkowicie zlikwidowano dawną ul. Jatki. 5 września 1969 r. na płycie Starego Rynku odsłonięto pomnik Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej[8].

Kompleksowe działania zmierzające do rewaloryzacji znacznych fragmentów Starego Miasta podjęto w 1974 r., po uchwaleniu odnośnej decyzji przez Wojewódzką Radę Narodową w Bydgoszczy. W ciągu kilkunastu lat zamierzano zrewaloryzować cały obszar Starego Miasta między ul. Bernardyńską, Świętej Trójcy, Jagiellońską i Grudziądzką. Podjęte w tym zakresie przedsięwzięcia dotyczyły przekształceń układu komunikacyjnego, uporządkowania sieci handlowej oraz zespołów mieszkaniowych. W zakresie sieci handlowej przystąpiono do przebudowy fasad w części sklepowej, jak również dostosowaniu branż do charakteru Zespołu Staromiejskiego przy ul. Mostowej, ul. Niedźwiedzia i wokół Starego Rynku. W 1973 r. zainicjowano również budowę Opery Nova w zakolu Brdy, a także uporządkowanie Wyspy Młyńskiej. Do czasu kryzysu gospodarczego w latach 80. XX w. częściowo zrewaloryzowano zabudowę staromiejską między ulicami: Jezuicką, Przyrzecze i Długą. W tym czasie poważnej zmianie uległa organizacja ruchu kołowego w rejonie Starego Miasta. Wobec przebudowy ul. Grudziądzkiej, Nowego Rynku i ul. Wały Jagiellońskie zlikwidowano ruch kołowy na ul. Długiej i Starym Rynku, a ul. Mostową i Magdzińskiego przekształcono w deptaki. Istniejący od 1888 r. na Starym Mieście ruch tramwajowy został przy tej okazji zlikwidowany i wyprowadzony na jego obrzeża (ul. Focha, Jagiellońska, Bernardyńska)[8].

Nowy etap rewaloryzacji zabudowy w rejonie Starego Miasta rozpoczął się po 1990 r. Największe zmiany nastąpiły w rejonie ul. Pod Blankami, gdzie stopniowo odbudowano pierzeję kamienic w miejscu zrujnowanej zabudowy oficynowej. Nowe perspektywy dla rewaloryzacji Starego Miasta przyniosły możliwości pozyskiwania funduszy unijnych. W latach 2005–2010 zrewaloryzowano kompleksowo Wyspę Młyńską, a istniejące na niej obiekty poprzemysłowe przekształcono w miejskie obiekty muzealne. Odrestaurowano także nawierzchnie niektórych ulic (np. ul. Długiej) oraz fasady zabytkowych kamienic. Po 2000 r. ulokowano także kilka pomników, m.in. Kazimierza Wielkiego, Przechodzącego przez rzekę, czy też figurę mistrza Twardowskiego.

Zabytki | edytuj kod

Panorama z mostu Staromiejskiego

Od 1955 r. bydgoskie Stare Miasto posiada status zespołu zabytkowego przede wszystkim ze względu na jego zachowany średniowieczny układ przestrzenny, w którym obecne budynki stoją na fundamentach z XIV-XV w. Podobnie do rejestru zabytków od 1995 r. wpisana jest w całości Wyspa Młyńska.

Mury miejskie | edytuj kod

 Osobny artykuł: Mury miejskie w Bydgoszczy.

Świątynie | edytuj kod

 Osobny artykuł: Obiekty sakralne w Bydgoszczy.

Spichrze | edytuj kod

 Osobny artykuł: Spichrze w Bydgoszczy. Południowe nabrzeże Brdy: po lewej nowe spichrze, po prawej stare spichrze

Zabytkowe budynki użyteczności publicznej | edytuj kod

Niektóre kamienice z XVIII w. | edytuj kod

Niektóre kamienice z XIX-XX w. | edytuj kod

Obiekty poprzemysłowe | edytuj kod

Zabytki hydrotechniczne | edytuj kod

Mosty i kładki | edytuj kod

Pomniki i rzeźby | edytuj kod

Niektóre budynki współczesne | edytuj kod


Zobacz też | edytuj kod

Stary Rynek w Bydgoszczy

Uwagi | edytuj kod

  1. W wyniku których zniknęła zachodnia pierzeja Starego Rynku z kościołem pojezuickim oraz wschodnia pierzeja ul. Mostowej z kilkoma reprezentacyjnymi kamienicami.
  2. W nawiasach lata wyburzeń.
  3. Pierwsze z końca XIX w.
  4. Tzn. miast o liczbie ludności poniżej 10 tys.
  5. Na przedmieściach w 1660 r. było aż 167 domostw opustoszałych.
  6. Niegdyś uważano, że 18. południk przechodzi przez Wyspę Młyńską, stąd lokalizacja rzeźby.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Dygaszewicz Elżbieta: Skrawki wykopanej historii. [w:] Kalendarz Bydgoski 2010.
  2. Siwiak Wojciech: Znaleziska Pod Blankami. [w:] Kalendarz Bydgoski 2004.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Okoń Emanuel, Tandecki Janusz. Bydgoszcz – historia i rozwój przestrzenny. [w:] Czachorowski Antoni (red.): Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997.
  4. Grochowski Robert. Bramy, wały i fortyfikacje bastionowe dawnej Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002.
  5. Bogucka Maria, Samsonowicz Henryk: Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź. Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1986. ​ISBN 83-04-01701-6​.
  6. Czaplicka-Niedbalska Maria. Nazwiska mieszkańców Bydgoszczy od II poł. XV do I poł. XVIII w. Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy 1995. ​ISBN 83-7096-126-6​.
  7. a b Jastrzębska-Puzowska Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920.
  8. a b c d e f g h i j k l m Wiśniewski Józef: Problemy kształtowania się rewaloryzacji zespołu staromiejskiego w Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska VI 1974-1975.
  9. a b c d e f g h i j k Parucka Krystyna. Zabytki Bydgoszczy – minikatalog. „Tifen” Krystyna Parucka. Bydgoszcz 2008. ​ISBN 978-83-927191-0-6​.
  10. Bartowski Krzysztof, Winter Piotr. Historia „pałacyku” przy ul. Grodzkiej 17, dawnej siedziby Lloyda Bydgoskiego. In. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu – zeszyt 2. Bydgoszcz 1997.
  11. Winter Piotr: Dawne bydgoskie budynki pocztowe i z pocztą związane. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 2. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1997.
  12. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996.
  13. Boguszyński M., Od warsztatu balwierskiego do Szpitala Klinicznego. Z kart historii bydgoskiego lecznictwa, Bydgoszcz 2008.
  14. Siwiak Wojciech: Z przeszłości ulicy Długiej. [w:] Kalendarz Bydgoski 2007.
  15. a b Drygałowa Waleria, Gordon Wincenty: Metryka historyczna domu ul. Mostowa 1. [w:] Kalendarz Bydgoski 1969.
  16. Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Sport i Turystyka. Warszawa 1972.
  17. a b c d e f g h i j k Bręczewska-Kulesza Daria. Neorenesans w architekturze bydgoskich kamienic. [w:] Kronika Bydgoska XXVIII 2006. Bydgoszcz 2007.
  18. a b Bręczewska-Kulesza Daria. Echa architektury starożytnej w budowlach bydgoskich XIX i początku XX wieku. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 8. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2003.
  19. a b Winter Piotr: Dawne bydgoskie budynki pocztowe i z pocztą związane. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 2. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1997.
  20. Łbik Lech: Szesnastowieczna tablica pamiątkowa z ulicy Farnej w Bydgoszczy. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 9. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2004.
  21. Czachorowski Antoni (red.): Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997.
  22. Winter Piotr: Dawne bydgoskie budynki pocztowe i z pocztą związane. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 2. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1997.
  23. a b c http://web.archive.org/web/20140408022717/http://www.swiecicki.bydgoszcz.pl:80/index.php dostęp 16-09-2010.
  24. http://web.archive.org/web/20140408022717/http://www.swiecicki.bydgoszcz.pl:80/index.php dostęp 30-09-2010.
  25. Winter Piotr: Klasycystyczny budynek przy ul. Grodzkiej 25. [w:] Kronika Bydgoska XIV 1992. Bydgoszcz 1993.
  26. a b c d Derenda Jerzy. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006.
  27. Woźniak-Hlebionek Agnieszka: Kanał bydgoski, Brda i Noteć w pruskich planach inwestycyjnych w latach 1773-1915, [w:] Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002.
  28. Łbik Lech: Jan Nepomucen spod bydgoskiej fary. [w:] Kalendarz Bydgoski 2001.
  29. Gliwiński Eugeniusz: Bydgoskie pomniki w latach zaboru pruskiego. [w:] Kalendarz Bydgoski 1996.
  30. Gliwiński Eugeniusz: Bydgoskie pomniki naszych czasów cz. 1. [w:] Kalendarz Bydgoski 1997.
  31. Kulpiński Henryk: Prezydent Leon Barciszewski wrócił do Bydgoszczy. [w:] Kalendarz Bydgoski 1991.
  32. Derenda Jerzy (red.): Bydgoszcz w blasku symboli. Tom II z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. ​ISBN 978-83-916178-0-9​, 978-83-916178-2-3, 978-83-916178-7-8, s. 556.
  33. Łbik Lech: Bydgoski pomnik Kazimierza Wielkiego. Władca, potomni, idea, dzieło. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 13. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. ISSN 1427-5456.
  34. Derenda Jerzy (red.): Bydgoszcz w blasku symboli. Tom II z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. ​ISBN 978-83-916178-0-9​, 978-83-916178-2-3, 978-83-916178-7-8.
  35. Raczyńska-Mąkowska Ewa. Najlepszy polski obiekt użyteczności publicznej stoi w Bydgoszczy. In. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 5. Bydgoszcz 2000.
  36. http://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/1,35590,8465374,Rusza_Holiday_Inn__Stawia_na_biznesmenow.html dostęp 4-10-2010.

Bibliografia | edytuj kod

  • Biskup Marian (red.), Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1991.
  • Biskup Marian (red.), Historia Bydgoszczy. Tom II 1920-1939, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1999.
  • Bręczewska-Kulesza Daria, Przegląd stylów występujących w bydgoskiej architekturze drugiej połowy XIX i początku XX stulecia.
  • Derenda Jerzy, Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach, praca zbiorowa, Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, Bydgoszcz 2006.
  • Derenda Jerzy, Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach, Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, Bydgoszcz 2008.
  • Jastrzębska-Puzowska Iwona, Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920.
  • Umiński Janusz, Bydgoszcz. Przewodnik, Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, Bydgoszcz 1996.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Brda w okolicy Opery Nova. Po lewej amfiteatr opery. Pośrodku kładka piesza, elektrownia wodna „Kujawska”, katedra bydgoska i Biały Spichlerz. Po prawej ujście Międzywodzia na Wyspie Młyńskiej
Na podstawie artykułu: "Stare Miasto w Bydgoszczy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy