Stary Rynek w Bydgoszczy


Na mapach: 53°07′19,2″N 18°00′00,0″E/53,121990 18,000000

Stary Rynek w Bydgoszczy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Stary Rynek w Bydgoszczy Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Bydgoskiej na tle północnej pierzei Dawne Kolegium Jezuitów, obecny Ratusz (1653 r.) Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna na Starym Rynku (1778 r.) Kamienica nr 7 narożna z ul. Mostową Wschodnia pierzeja Starego Rynku Pierzeja północna Pomnik Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej Uroczystości przed Pomnikiem Walki i Męczeństwa Odkryte fundamenty starego ratusza, podczas wykopalisk w 2010 r. Strefa kibica podczas Euro 2012 Europejski Festiwal Rozrywki Podczas uroczystości patriotycznych Występ Bydgoskiej Orkiestry Wojskowej podczas Święta 3 Maja Płytę Rynku często odwiedzają gołębie Północna pierzeja widziana z diabelskiego młyna Fontanny na rynku podczas upałów Fragment pierzei południowej Fragment pierzei północnej Fragment wschodniej pierzei z XVIII-wiecznymi kamienicami Detale na kamienicy nr 1 Postać Pana Twardowskiego ukazująca się dwa razy dziennie z krótkim spektaklem widowiskowo-muzycznym Dzieci bawiące się z gęsią Ratusz, od 1940 r. stanowiący zachodnią pierzeję Starego Rynku Stary Rynek nocą Ratusz Wschodnia pierzeja Północna pierzeja Południowa pierzeja Kamienice przy ul. Farnej Narożna kamienica z ul. Mostową Ratusz w świątecznym wystroju Rekonstrukcja planu Bydgoszczy z XVI-XVIII wieku, wykonana w 1890 r. przez Gustava Reicherta i Emila Schulza

Stary Rynek – prostokątny (ok. 100 × 125 m), główny plac miejski w Bydgoszczy usytuowany w pobliżu ścisłego centrum miasta. Przy rynku znajduje się ratusz, a nieopodal – katedra.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Stary Rynek stanowi centrum bydgoskiego miasta lokacyjnego, wytyczonego w 1346 r. na polecenie króla Kazimierza Wielkiego. Rynek otaczają z północy i zachodu cieki wodne:

  • rzeka Brda – 100 m od pierzei północnej,
  • rzeka Młynówka – 150 m od pierzei zachodniej.

Do XVIII w. rynek wraz z całym miastem lokacyjnym leżał na wyspie, gdyż od południa pod murami miejskimi znajdowała się fosa miejska, a od wschodu fosa zamkowa. Oba cieki zasilała rzeka Brda.

Z narożników rynku prowadzą ulice o historycznych nazwach[1]:

Historia | edytuj kod

Bydgoski rynek wytyczono w 1346 r., a wybrukowano w 1604 r. Do początku XX w. stanowił centrum administracyjno-handlowe miasta. Do końca XVII wieku wykonywano na nim publicznie wyroki sądowe. Tutaj koncentrowało się życie gospodarcze, kulturalne i towarzyskie miasta. Rynek i wieniec posesji zlokalizowanych wokół jego granic stanowił pierwszy etap kształtowania się układu miejskiego. Dopiero w drugim etapie zostały zabudowane działki wzdłuż ul. Jezuickiej, czy Długiej[2].

Wnioski z wykopalisk | edytuj kod

Podczas nadzorów archeologicznych nad pracami ziemnymi prowadzonymi w rejonie Starego Rynku zarejestrowano wiele reliktów średniowiecznej i nowożytnej działalności ludzkiej, w tym wiele świadczących o tym, że teren ten był zasiedlony jeszcze przed lokacją miasta[3]. Najstarsze elementy związane z osadnictwem przedlokacyjnym uchwycono w narożniku północno-wschodnim Starego Rynku. Wydobyta ceramika pochodzi z XII i początków XIII wieku. Pod warstwą wczesnośredniowieczną zarejestrowano ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej (fragmenty ceramiki tej kultury odnotowano w kilku punktach rynku)[3].

Z kolei w trakcie badań prowadzonych w 1969 roku podczas budowy pomnika Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej, zarejestrowano relikty zabudowy pierzei zachodniej Rynku oraz fundamenty kościoła jezuitów rozebranego w 1940 roku. Fragmenty drewnianej zabudowy odsłonięto w pobliżu ratusza, a także odkryto drewnianą studnię zlokalizowaną na dziedzińcu dawnego kolegium jezuickiego. W trakcie jej eksploracji pozyskano duże ilości fragmentów naczyń glinianych i szklanych[3].

W wykopach zlokalizowanych przy południowej pierzei Starego Rynku odkryto fragmenty drewnianych rur wodociągowych, biegnących w kierunkach północ-południe oraz północny wschód-południowy zachód. Średnica drewna użytego do budowy rur wahała się od 0,4 do 0,65 m, średnica otworów od 0,10 do 0,15 m. Z kolei w wykopie biegnącym przez środek Rynku uchwycono fragmenty fundamentów dawnego ratusza miejskiego[3].

Najciekawszych odkryć dokonano podczas badań archeologicznych płyty rynku przeprowadzonych w 2010 r. przed planowaną przebudową w ramach Planu Rewitalizacji miasta. Podczas wykopalisk wykryto dobrze zachowane fundamenty gotyckiego ratusza (wraz z resztkami sklepień piwnic, posadzkami itp.), stojącego niegdyś pośrodku Starego Rynku, wieży ratuszowej oraz kramów kupieckich. Dodatkowo odkryto ślady osadnictwa z przedlokacyjnego okresu historii miasta: m.in. z XII wieku oraz z okresu kultury pomorskiej (II-III wiek p.n.e.)[4].

Okres staropolski (1346-1772) | edytuj kod

Pierwotna zabudowa Rynku była drewniana. Murowana zabudowa mieszkalna analogicznie do innych miast porównywalnych z Bydgoszczą pojawić się mogła nie wcześniej niż w XV wieku[5]. Gotyckie budowle murowane wzniesione w końcu XV w., rozbudowano w stylu baroku w XVII w., a przebudowano na początku XX w. z elewacjami eklektycznymi i secesyjnymi. Jednym z nielicznych śladów najstarszej zabudowy w okolicy Rynku jest zachowana na zapleczu kamienicy Farna 6 kamienna tabliczka z łacińską inskrypcją, przedstawiająca datę wzniesienia budynku (1593 r.) oraz inicjały właściciela: Bartosza Krąpiewskiego (rajcy i burmistrza Bydgoszczy z 1599 i 1603 r.)[6] Prawdopodobnie jeszcze w XIV wieku pośrodku Rynku zbudowano drewniany ratusz. W XV wieku powstał budynek murowany w stylu gotyckim. Po jego pożarze w 1511 r. rozpoczęto wznoszenie nowego reprezentacyjnego ratusza, według projektu mistrza Jana z Gdańska. Budowę ukończono około 1600 r. wzniesieniem wysokiej, renesansowej wieży ratuszowej, która była ozdobą miasta[7].

Przekazy źródłowe świadczą, że w 1523 r. rozpoczęto budowę sieci wodociągowej w mieście, zaś po 1541 r. jej gruntowną modernizację przeprowadził rurmistrz Walenty z Bochni[8]. Drewniane rury wodociągowe zostały ułożone m.in. po powierzchnią Rynku, a w jego obrębie zbudowano cztery studnie publiczne oraz „wytrysk wodny”, związany prawdopodobnie z wodociągami. W II połowie XVII wieku wraz ze zniszczeniem i wyludnieniem miasta, sieć wodociągowa została zaniedbana, ale częściowo spełniała jeszcze swoją funkcję aż do wieku XIX[8].

Na początku XVII wieku przeżywająca wówczas apogeum swego rozwoju w okresie przedrozbiorowym Bydgoszcz została opisana w kronice Wojciecha Łochowskiego w sposób następujący: „Całe miasto jest murem opasane, ma wysoka wieżę na czele rynku, roku 1600 kształtnie postawioną i ratusz ozdobnie murowany. Domy murowane, dachówką pokryte i wytrysk wody na rynku kształtnie urządzony[9].

W 1617 r. dzięki fundacjom bydgoskich mieszczan oraz poparciu ks. kanonika Jana Kuczborskiego, biskupa chełmińskiego od 1614 roku[10] do Bydgoszczy przybyli na stałe jezuici. Otrzymali oni na własność kilka kamienic stojących przy Rynku, w których urządzili rezydencję oraz szkołę. Dzięki kolejnym fundacjom: rady miejskiej Bydgoszczy, biskupa Kaspra Działyńskiego, kanclerza wielkiego koronnego i starosty bydgoskiego Jerzego Ossolińskiego i innych, zakonnicy przystąpili do rozbudowy swojej placówki. Cały kwartał zabudowy ograniczony od wschodu Rynkiem, a z pozostałych stron ulicami: Farną, Jezuicką i Niedźwiedzia znalazł się w ich posiadaniu. W latach 1637-1649 w zachodniej pierzei Starego Rynku powstał dwuwieżowy kościół pw. św. Krzyża[a], a w 1653 r. ukończono budynek rezydencjalny, w którym do 1780 r. istniała szkoła średnia, podniesiona do rangi kolegium jezuickiego. W budynku tym istniała również sala teatralna ze sceną sukcesywną, służąca działalności kulturalnej. Salę wykorzystywano aż do 1824 r., kiedy powstał oddzielny budynek teatru miejskiego. Kompleks stopniowo rozbudowywano i upiększano przez cały XVII i XVIII wiek, w związku z czym stanowił on wówczas ozdobę Rynku bydgoskiego i całego miasta[10].

Z dziejów politycznych i wydarzeń dotyczących bydgoskiego Starego Rynku warto wspomnieć o wielokrotnych wizytach królów polskich. Do 1656 r. rezydencją przebywających w mieście dostojników był zamek, zaś dworzanie wynajmowali pomieszczenia w domach na terenie miasta. Przebywali tu m.in.: Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk (wielokrotnie), Zygmunt Stary (Sejm w Bydgoszczy w 1520 r.), Stefan Batory (trzy miesiące 1577 r.) i inni[11]. W okresie 26 października – 6 listopada 1657 r. w kolegium jezuickim w Bydgoszczy toczyły się rokowania między królem Janem Kazimierzem, a elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem zakończone zaprzysiężeniem traktatów welawsko-bydgoskich na płycie Starego Rynku przed kościołem jezuitów.

Główną funkcją Starego Rynku w okresie staropolskim była rola miejskiego placu targowego. Do tej funkcji rynek został przeznaczony w momencie lokacji miasta, a jego powierzchnia miała odpowiadać planowanej wielkości ruchu handlowego. Zasada ta była jednakowa we wszystkich miastach lokowanych na prawie niemieckim (magdeburskim, chełmińskim, średzkim). Za prawo handlu na Rynku pobierano różnorodne opłaty, które miały być jednym ze źródeł dochodów miasta: jarmarczne, targowe oraz cło od soli, śledzi i chmielu – na rzecz starosty, opłaty na rzecz wójtostwa (od poł. XVIII w.) i na rzecz miasta (od 1526 r.) – placowe i brukowe. W średniowieczu targi w Bydgoszczy funkcjonowały tylko w soboty, ale już w połowie XVIII wieku dniem targowym był również wtorek. Oprócz targów miały miejsce jarmarki, czyli większe przedsięwzięcia handlowe, podczas których nie było poważniejszych ograniczeń dla kupców zewnętrznych. 17 grudnia 1484 roku król Kazimierz Jagiellończyk przyznał Bydgoszczy prawo do urządzania trzech jarmarków w ciągu roku: 21 stycznia (św. Agnieszki), 1 września (św. Idziego) i 11 listopada (św. Marcina). Zygmunt August zezwolił w 1555 roku na czwarty jarmark, po oktawie Bożego Ciała. Przed 1669 r. miasto uzyskało przywilej do odbywania jeszcze dwóch jarmarków: 13 czerwca (św. Antoniego) i 4 października (św. Franciszka). Częstotliwość imprez handlowych była więc największa w II połowie XVII i w XVIII wieku, ale jarmarki bydgoskie nie odgrywały większej roli ponadlokalnej z uwagi na ówczesny upadek gospodarczy miasta oraz słabe zaludnienie zalesionej głównie okolicy[12].

Okres zaboru pruskiego (1772-1920) | edytuj kod

Rok 1838. Widoczne górujące nad miastem wieże kościoła pojezuickiego i farnego, stojące w otoczeniu Starego Rynku

Po zagarnięciu przez Królestwo Prus ziem polskich wraz z Bydgoszczą na mocy I traktatu rozbiorowego, sporządzono dokładną inwentaryzację miasta. Na szczegółowym planie zabudowy, sporządzonym przez geometrę Gretha w 1774 r., posesje wzdłuż Rynku zajęte są przez istniejącą w tym czasie zabudowę. Wyjątki stanowi kilka niezabudowanych działek, m.in. w narożniku z ul. Magdzińskiego i Farną. W ostatniej ćwierci XVIII wieku wszystkie ubytki zostały uzupełnione, a na rogu z ul. Jana Kazimierza wzniesiono okazały budynek municypalny mieszczący władze Obwodu Nadnoteckiego i Sąd Apelacyjny. Całą zachodnią pierzeję Rynku stanowiły wówczas zabudowania jezuitów, przejęte przez państwo pruskie. W 1788 r. na rynku zainstalowano pierwsze w mieście sztuczne oświetlenie, jakim były lampy olejowe[b].

Na początku XIX wieku Stary Rynek jako główny plac miasta był miejscem ważnych wystąpień "politycznych". 6 grudnia 1806 r. publicznie ogłoszono powstanie antypruskie, zaś 19 lutego 1807 r. uroczyście odczytano dekret o powstaniu Księstwa Warszawskiego. Budynek dzisiejszej biblioteki stał się siedzibą władz departamentu bydgoskiego, zaś w budynku kolegium ulokowano mającą polski charakter główną szkołę departamentową[13]. Epoka Księstwa Warszawskiego zakończyła się w 1812 r., zaś Bydgoszcz ponownie została włączona do Królestwa Prus.

W latach 1830-1834 władze pruskie wyburzyły pozostałości starego ratusza, stojącego dotychczas pośrodku Rynku. Urząd miejski wcześniej przeniesiono do kamienicy przy ul. Długiej 37 (dzisiejszy hotel „Ratuszowy”). Z kolei w 1817 r. w dawnym kolegium jezuitów otwarto gimnazjum królewskie, które funkcjonowało w tym miejscu do 1878 r. kiedy przeniesiono je do nowo zbudowanego gmachu szkolnego przy pl. Wolności. Do budynku kolegium przeniesiono natomiast z ul. Długiej magistrat Bydgoszczy i funkcjonuje on w tym miejscu do dnia dzisiejszego.

Na planie miasta z 1834 r. w poszczególnych pierzejach Rynku znajdowało się łącznie 31 posesji[c]. Zabudowa pierzei rynku zgodna z dzisiejszą widnieje natomiast na planie katastralnym z 1876 r. W pierzei południowej znajdowało się wówczas 9 kamienic, w północnej i wschodniej po 8, a w zachodniej 4 kamienice oraz kościół pojezuicki. W połowie XIX wieku od północno-wschodniego narożnika Starego Rynku wytyczono ul. Jatki, łączącą się z ulicą Grodzką i przebiegającą na zapleczu kamienic usytuowanych frontem do ul. Mostowej i Podwale.

18 czerwca 1848 r. podczas gwałtownej burzy uległy zniszczeniu barokowe hełmy wież kościoła pojezuickiego. Przykryto je stożkowatymi daszkami, a w latach 1880-1882 odbudowano w formie neogotyckiej. Przekształceniu uległa wówczas również fasada kościoła pojezuickiego.

W 1857 r. powstała idea wzniesienia pomnika Fryderyka II Wielkiego w Bydgoszczy, zaś dwa lata później Rada Miejska uchwaliła, że stanie on na Starym Rynku. Podczas uroczystości położenia kamienia węgielnego (21 października 1861 r.) obecna była pruska para królewska oraz członkowie rodziny panującego, m.in. król Prus Wilhelm I z żoną Augustą oraz książę Fryderyk Wilhelm z małżonką Wiktorią[14]. Pomnik odsłonięto na środku rynku w styczniu 1862 r. W uroczystości uczestniczył pruski następca tronu Fryderyk Wilhelm z małżonką ks. Wiktorią. W 1909 r. odsłonięto na Rynku kolejną rzeźbę ”Dzieci bawiące się z gęsią”. Była to fontanna ze studzienką, ufundowaną przez właściciela apteki „Pod Złotym Orłem" dr farmacji Alfreda Kupffendera[15].

W okresie pruskim Stary Rynek podobnie jak w okresie wcześniejszym stanowił główny miejski plac targowy. Cztery razy do roku odbywały się jarmarki, na które przyjeżdżali kupcy i kramarze z dalszej okolicy, zaś co dwa tygodnie „zwykłe” targi kramarskie[16].

W XIX wieku dokonano gruntownej przebudowy niemal wszystkich kamienic stojących w pierzejach Starego Rynku. Do połowy wieku używano form klasycystycznych, a następnie eklektycznych, stanowiących zmieszanie stylów historyzujących[2]. W drugim półwieczu XIX w. rozebrano kilka kamienic, aby w ich miejsce postawić bardziej okazałe lub też nadbudowywano je i nadając im neorenesansowy wystrój fasad. Dotyczyło to domów w pierzei północnej i południowej Starego Rynku. Z kolei na początku XX wieku stosowano styl secesji, czego przykładem jest zbudowana w miejscu poprzedniej kamienica nr 20, zdobiona ornamentyką roślinną[2].

Od 1888 r. na Starym Rynku kursowały tramwaje: początkowo konne, a później elektryczne (od 1896 r.) Trasa dwóch z trzech istniejących wtedy w Bydgoszczy linii tramwajowych przebiegała właśnie na tym terenie. Były to: „linia czerwona” („A”, od Dworca Głównego do dworca Bydgoszcz Wąskotorowa przy ul. Grunwaldzkiej) oraz „zielona” („B”, od ul. Gdańskiej do Strzelnicy przy ul. Toruńskiej)[17].

Okres międzywojenny (1920-1939) | edytuj kod

Stary Rynek im. marszałka Józefa Piłsudskiego

20 stycznia 1920 r. na płycie Starego Rynku, przed kościołem pojezuickim odbyła się uroczystość przejęcia władzy po 148 latach zaboru pruskiego, w obecności polskiego wojska. W tym czasie na rynku nie było już pomnika Fryderyka II, gdyż Niemcy zdemontowali go i przetransportowali do Piły jeszcze przed podpisaniem traktatu wersalskiego[14]. W 1923 r. w kamienicy nr 2 w zachodniej pierzei Rynku umieszczono nowo powołane Muzeum Miejskie. Kolejną instytucją kulturalną była Biblioteka Miejska umieszczona (od 1908 r.) w dawnej siedzibie władz Obwodu Nadnoteckiego (Stary Rynek 24).

Okres międzywojenny nie wniósł wiele nowego ani w zabudowie, ani funkcji Starego Rynku[2]. W dalszym ciągu odbywały się tu tradycyjne targi (we wtorki i soboty)[18], lecz na zmianę z innymi placami miejskimi[d]. Stary Rynek wraz z ul. Mostową stanowił część handlowego centrum miasta, w którego skład wchodziły ponadto: ul. Gdańska od Chodkiewicza, fragment Dworcowej oraz pl. Teatralny. W tym rejonie koncentrowały się sklepy i domy handlowe[19]. W 1936 r. uruchomiono trzecią linię tramwajową, której trasa wiodła przez Stary Rynek. Była to linia "D" od ul. Gdańskiej do ul. Długiej.

Okres okupacji hitlerowskiej (1939-1945) | edytuj kod

Polscy zakładnicy na Starym Rynku w Bydgoszczy we wrześniu 1939 r. Zakładnicy na chwilę przed egzekucją, 9-10 września 1939 r.

Po zajęciu miasta przez okupacyjne władze niemieckie, na Starym Rynku rozegrały się dramatyczne wydarzenia, które były odpowiedzią za stłumienie przez społeczeństwo Bydgoszczy hitlerowskiej dywersji 3 września 1939 r. Zemstą za okrzykniętą przez propagandę nazistowskąbydgoską krwawą niedzielę” była m.in. publiczna egzekucja 50 bydgoszczan, przeprowadzona 9-10 września 1939 r. przed frontem zachodniej pierzei Starego Rynku.

Na początku 1940 r. niemieckie władze okupacyjne przystąpiły do burzenia kościoła pojezuickiego i całej zachodniej pierzei Starego Rynku, w tym kamienicy w której mieściło się Muzeum Miejskie. Zamierzano w tym miejscu zbudować nowy budynek ratusza w stylu „narodowosocjalistycznym”, a poprzez poszerzenie ul. Mostowej stworzyć „szlak defilad” dla Wehrmachtu[20]. Wyburzenie kościoła przeprowadzono od 18 stycznia do 27 marca, a kamienic do 23 października 1940 r. Usunięto również kamienice w północno-wschodniej części rynku, przylegające do ul. Jatki oraz rozebrano studzienkę „Dzieci bawiące się z gęsią”. Części rzeźby, złożone w składnicy ogrodów miejskich, szczęśliwie przetrwały jednak okres okupacji[15]. 20 kwietnia 1941 r. w dniu imienin Adolfa Hitlera, na płycie Rynku ustawiono ponownie pomnik Fryderyka II[14] oraz przywrócono nazwę placu z okresu pruskiego.

W styczniu 1945 r. w okolicy Starego Rynku prowadzone były walki o wyzwolenie Bydgoszczy. Prawobrzeżna część miasta została opanowana przez wojska radzieckie (76 dywizja piechoty) i polskie (wydzielone oddziały 1 Armii Wojska Polskiego oraz 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte) do końca dnia 24 stycznia. Kolejnego dnia trwały walki o opanowanie lewobrzeżnej części miasta. Wzmocnieni kompanią zmotoryzowaną Niemcy stawiali zaciekły opór wzdłuż ul. Gdańskiej. Przez Brdę w okolicy ul. Mostowej doszło do wymiany ognia artyleryjskiego. Działa radzieckie uszkodziły gmach Teatru Miejskiego przy pl. Teatralnym, natomiast artyleria niemiecka spaliła cztery kamienice stojące we wschodniej pierzei Starego Rynku[21].

Okres powojenny (po 1945) | edytuj kod

Po zakończeniu II wojny światowej przystąpiono do porządkowania zniszczonej zabudowy. W styczniu 1945 r., w pierwszych dniach po wyzwoleniu Bydgoszczy, zdemontowano i przetopiono pomnik Fryderyka II[14]. 1 maja 1948 roku przed gmachem biblioteki ustawiono rzeźbę ”Dzieci bawiące się z gęsią”[15], zaś w latach 1953-1956 odbudowano część wschodniej pierzei Rynku. Nowe władze nie przystąpiły natomiast do odbudowy zachodniej pierzei, z uwagi na to, że kościół pojezuicki nie pasował do nowej rzeczywistości politycznej PRL[22]. W 1947 r. zlikwidowano ostatecznie targi na Rynku, przeznaczając go wyłącznie dla imprez kulturalnych i manifestacji.

W 1962 r., po odbudowie mostu Staromiejskiego, przywrócono na Starym Rynku ruch tramwajowy, który prowadzono tędy do 1969 roku. Z kolei w latach 1968-1969 przy północno-wschodnim narożniku Rynku powstał pawilon gastronomiczny „Kaskada" odcinający się wyraźnie formą od stylu Starego Miasta. Natomiast 5 września 1969 r. w miejscu zachodniej pierzei Rynku, której władze nie chciały odbudować, ustawiono Pomnik Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej. Uzupełnieniem pomnika był oddzielnie usytuowany szaniec z 80 dużych brył piaskowca, na których wyryto nazwy miejsc walki i męczeństwa ludności Ziemi Bydgoskiej[23]. 26 sierpnia 2007 r. szaniec z bloków kamiennych przez 38 lat będący tłem dla pomnika przeniesiono do Sanktuarium Nowych Męczenników w Bydgoszczy[24]. Z kolei 3 sierpnia 2018 nastąpiło przeniesienie pomnika w północno-zachodni narożnik rynku. W czasie tej operacji odkryto akt erekcyjny z 1969 roku[25], który następnie ponownie zabetonowano w nowym fundamencie pomnika.

W 1974 r. na podstawie uchwały MRN rozpoczęto prace zmierzające do rewaloryzacji znacznych fragmentów Starego Miasta, w tym Starego Rynku. Przedsięwzięcia dotyczyły uporządkowania sieci handlowej, zmiany układu komunikacyjnego oraz nadania witrynom sklepowym charakteru staromiejskiego[2]. W latach 70. XX w. w kamienicy nr 16 ulokowano „Antykwariat Naukowy", zaś pod nr 18 sklep z kryształami. Zmodernizowano również parter w kamienicach nr 20 i 22. W kamienicy narożnej nr 27 utworzono Salon Pracowni Sztuk Plastycznych oraz zaadaptowano na kawiarnię gotyckie piwnice. W podobnych piwnicach pod nr 25 ulokowano salon „Cepelii". Zmiany dotyczyły również kamienic wschodniej pierzei Rynku[2]. W latach 1973-1975 przystąpiono również do przebudowy układu komunikacyjnego, usuwając transport tramwajowy i kołowy z płyty Starego Rynku. Niektóre wychodzące z niego uliczki przebudowano na deptaki (Mostowa, Magdzińskiego)[2].

3 maja 1981 na schodach biblioteki na Starym Rynku biskup Jan Michalski odprawił mszę świętą za Ojczyznę, która zgromadziła ponad 100 tys. osób. Lektorem był Daniel Olbrychski. Była to największa manifestacja poparcia dla "Solidarności" w historii miasta, a także jedno z największych zgromadzeń mieszkańców w dziejach miasta (największym była wizyta Jana Pawła II w 1999)[26]. Mniejszą frekwencję zanotowano 14 lipca 1950 na wiecu potępiającym "Imperialistyczną agresję amerykańską w Korei" – według oficjalnych danych wynosiła 60 tys. osób[27].

Kolejny okres modernizacji Starego Rynku przypada na lata po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej. W 2010 r. przeprowadzono konkurs na zaprojektowanie w stylu nowoczesnym zachodniej pierzei Rynku[28], którego wyników jednakże nie wykorzystano w związku ze zgłaszanymi protestami społeczeństwa. 10 grudnia 2011 rozpoczęto rozbiórkę dawnego kompleksu gastronomicznego "Kaskada", a w 2013 rozpoczęto odbudowę tego fragmentu pierzei północno-wschodniej oraz odtwarzanie ul. Jatki.

Jesienią 2016 w związku z planowaną przebudową płyty rynku[29], w ramach której przewidywano m.in. przesunięcie pomnika o 15 m w kierunku fary, wprowadzenie 35-metrowej fontanny z 60 dyszami strumieniowymi oraz 7 wyposażonymi w lampy do iluminacji, usunięcie krawężników oraz poszerzenie chodników[30], przystąpiono do realizacji badań archeologicznych. Na ich podstawie wojewódzki konserwator zabytków wydał decyzję wykluczającą realizację planowanej fontanny z powodu wiążącej się z tym konieczności zniszczenia zachowanych fundamentów pierzei zachodniej (mury kościoła z fundamentami wież oraz relikty kamienic ze sklepieniami piwnic wraz z zejściami) do głębokości od 3 do 4 metrów na powierzchni 500 metrów kwadratowych[31][32]. Już 18 czerwca 2010 Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków stwierdził bowiem, że wszystkie relikty zespołu ratusza znajdujące się pod płytą Starego Rynku w Bydgoszczy podlegają ścisłej ochronie. Zabytkowe konstrukcje winny zostać zachowane w całości, bez możliwości rozbiórki i naruszania przez współczesną ingerencję np. w postaci wykopów liniowych – przebieg wszelkich instalacji powinien być zlokalizowany poza strefą występowania reliktów. Rozpatrywano co prawda ekspozycję rozpoznanych fragmentów reliktów ratusza w formie punktowych przeszkleń, jednakże z uwagi na to, że wymagałyby one stosowania środków zapobiegających niszczeniu substancji zabytkowej m.in. poprzez porost mikroflorą, np. przez zastosowanie kosztownego systemu utrzymania stałego klimatu dla eksponowanych zabytkowych konstrukcji, władze miejskie odstąpiły od koncepcji eksponowania podziemi rynku. Tak budowa takich instalacji, która mogłaby dodatkowo naruszyć zabytkową substancję, jak i ich utrzymanie wymagałyby ponoszenia znacznych, niewspółmiernych do zamierzonych efektu kosztów. Poza tym efekt mógłby zostać zepsuty przez np. zaparowanie wewnętrznej części przeszkleń, co ma miejsce w przypadku podobnych rozwiązań w innych miastach[33]. W rezultacie zrealizowano jedynie wyeksponowanie obrysu fundamentów dawnego ratusza za pomocą ciemniejszych płyt o czerwonym odcieniu[34].

W maju 2018 rozstrzygnięto przetarg na modernizację płyty Starego Rynku. Jej wykonawcą za kwotę 14,3 mln zł (3 mln zł mniej niż przewidywał budżet miasta) została bydgoska spółka Betpol, która zaoferowała 7-letnią gwarancję wykonanych prac. Zasadnicza część prac miała się zakończyć do połowy listopada 2018, a całość w połowie 2019. Po rozebraniu dotychczasowej nawierzchni przebudowana została cała infrastruktura podziemna, a następnie położona nowa podbudowa. Ujednolicone zostały lampy (wzorowane na przedwojennych), ławki i zbliżone do nich kosze na śmieci, które zostały obłożone drewnem; zainstalowano także zegar z elementów kutych, a także podświetlenie fontanny Kupffendera przy bibliotece. Wygląd ławek (30 szt.), krzeseł miejskich (10 szt.) i kwietników (20 szt.) rozstrzygnięto w drodze konkursu, w którym złożono 80 prac i który wygrała Agata Łapińska, studentka wzornictwa na Uniwersytecie Technologiczno-Przyrodniczym, która wykorzystała w projekcie motyw bydgoskich spichrzy[35]. Rynek uzyskał także okalającą płytę bordiurkę, czyli dekoracyjne obramowanie z drobnej kostki z kamienia bazaltowego. Podstawowym elementem nowej nawierzchni stały się 3 rodzaje szaro-piaskowych płyt o masie sięgającej 400 kg. 21 maja 2019 posadzono także 2 dorosłe, 15-letnie, 4,5-metrowe lipy, które usytuowano symetrycznie w 2 narożnikach pierzei wschodniej: obok fontanny przy bibliotece oraz między Jatki a Mostową[36][37][38][39], przy czym swoje obiekcje wyraził wojewódzki konserwator zabytków[40], argumentujący, że ich lokalizacja jest zupełnie przypadkowa[41]. W 2019 wykonana została pozostała część chodników, jezdnie wzdłuż pierzei południowej oraz wloty dobiegających ulic[42]. Prace budowlane rozpoczęto 25 czerwca 2018[43] i zakończono w czerwcu 2019 (oficjalne otwarcie płyty po modernizacji 28-29 czerwca 2019)[44]. Na odnowionej płycie rynku, w miejscu rozstrzeliwań w 1939, pojawiła się mosiężna tablica z napisem w języku polskim, angielskim i niemieckim o treści „Pamięci ofiar II wojny światowej rozstrzelanych w tym miejscu przez niemieckiego okupanta we wrześniu 1939 roku”[45].

Po przeprowadzeniu rewaloryzacji nawierzchni, rynek został wyłączony z ruchu samochodowego[46][47][48].

Renowacja rynku spotkała się z krytyką zarówno ze względu na wprowadzenie na płytę niewielkiej ilości zieleni, jak i ze względu na szybkie brudzenie się sprowadzonych z Chin płyt granitowych, z którego ułożono nawierzchnię[49]. W rezultacie 27 kwietnia 2020 na płycie rynku ustawiono wykonane z kortenu donice, w których rosnąć będą drzewa[50].

W sierpniu 2018 wysunięta została koncepcja posadowienia pośrodku Starego Rynku pomnika Kazimierza Wielkiego, stojącego od 2006 między ulicami Wały Jagiellońskie i Pod Blankami[51], jednak na skutek braku jednoznacznego poparcia tego projektu prezydent miasta odstąpił od jego realizacji[52]. Z kolei Społeczna Rada ds. Estetyki Miasta zaproponowała w 2019 odbudowę ciągu kamienic i fasady kościoła jezuickiego z wieżami, na których urządzono by punkt widokowy. Za wrotami świątyni miałby powstać szklana konstrukcja z Ogrodami Historii (zimową oranżerią), pod którymi znalazłyby się zachowane i udostępnione turystyczne podziemia (krypty)[53] z ekspozycją skarbu odkrytego w 2018 w katedrze, wybitej w Bydgoszczy najdroższej, złotej monety Zygmunta III Wazy i złotych podków Ossolińskiego[54][55].

Przez środek Starego Rynku przebiega 18. południk długości geograficznej wschodniej[56]. Fakt ten w chwili obecnej upamiętnia ustawiony na Wyspie Młyńskiej niewielki obelisk, a ponadto, w ramach prowadzonych w l. 2018-2019 prac rewitalizacyjnych nawierzchni Starego Rynku, przebieg południka został zaznaczony na jego nawierzchni za pomocą instalacji świetlnej z LED[57]. 28 czerwca 2019 postawiono tu również zegar wskazujący czas lokalny, różny od urzędowego o 12 minut. Zlokalizowany przy północnej pierzei rynku czasomierz jest podświetlany nocą, a jego nietypowe wskazówki przy spotkaniu się tworzą delikatny zarys jednego z bydgoskich spichrzy[45][58].

Nazwy | edytuj kod

W ciągu wieków rynek nazywano w różny sposób, co było skorelowane z dziejami politycznymi Bydgoszczy i całej Polski[1].

Zabudowa | edytuj kod

Część środkowa | edytuj kod

 Osobny artykuł: Stary Ratusz w Bydgoszczy.

Od czasów lokacji miasta, aż do 1834 r. na środku rynku znajdował się ratusz miejski. W 1515 r. wzniesiono budynek reprezentacyjny z podcieniami (sukiennicami), kramami, ławami chlebowymi, jatkami. Ozdobą ratusza i całego miasta była renesansowa wieża z zegarem, dzwonem alarmowym, dwiema galeriami obserwacyjnymi i hełmem cebulastym. Z budynkiem sąsiadował także odwach. Była to jedna z najważniejszych budowli świeckich w staropolskiej Bydgoszczy, która jednak uległa dewastacji w XVIII wieku, a później została rozebrana doszczętnie przez władze pruskie. Wieżę ratuszową rozebrano już w I połowie XVIII wieku, zaś pozostałe części ratusza w latach 1831-1834.

Pierzeja północna | edytuj kod

Pierzeja wschodnia | edytuj kod

Pierzeja południowa | edytuj kod

Pierzeja zachodnia | edytuj kod

 Osobne artykuły: Kościół pojezuicki pw. św. Ignacego Loyoli w Bydgoszczy, Kolegium Jezuitów w BydgoszczyUrząd Miasta Bydgoszczy. Stary Rynek, widok w kierunku zachodnim. Od 1940 r. brakująca pierzeję zachodnią zastępuje elewacja ratusza, dawnego kolegium jezuickiego.

Pierzeja została rozebrana w okresie styczeń–marzec 1940 r. w wyniku decyzji Kreisleitera NSDAP, nadburmistrza Bydgoszczy Wernera Kampe, po publicznych egzekucjach dokonanych przed kościołem pojezuickim we wrześniu 1939 r. Nieistniejący kościół pojezuicki, a zwłaszcza jego dwie 40-metrowe wieże stanowiły główną dominantę i ozdobę Starego Rynku.

Do kościoła przylegał budynek, w którym na początku XIX w. mieściło się prezydium policji, potem Miejska Kasa Oszczędności, a w latach 1923-1939 Muzeum Miejskie. W czasie egzekucji we wrześniu 1939 r. na murze muzeum odcisnął się ślad ręki umierającego księdza katolickiego, którego hitlerowcy nie potrafili zetrzeć. Fakt ten stał się podstawą do rozpowszechnienia legendy o ”krwawej ręce”. Hitlerowcy rozebrali kamienice zamierzając zbudować na miejscu zachodniej pierzei nowy ratusz, nadając akcenty niemieckie w zabudowie Starego Miasta.

Obecnie pierzeję zachodnią Starego Rynku stanowi elewacja gmachu ratusza, który w latach 1644-1782 był użytkowany jako kolegium jezuickie. Przed ratuszem znajduje się Pomnik Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej.

Od kilkudziesięciu lat działa Społeczny Komitet Odbudowy, zmierzający do przywrócenia historycznego kształtu zachodniej pierzei Starego Rynku. Na przeszkodzie realizacji tej koncepcji, poza kwestiami finansowymi oraz brakiem jednoznacznej woli społecznej, stoi również brak zgody rzymskokatolickiej diecezji bydgoskiej zarówno na odbudowę kościoła na cele sakralne, jak i na inne możliwe cele społeczne czy kulturalne[68].

Mała architektura | edytuj kod

Pierzeja południowa Starego Rynku w Bydgoszczy Pierzeja północna Starego Rynku w Bydgoszczy

Linia autobusowa turystyczna | edytuj kod

Od sierpnia 2013 do końca 2017 na Starym Rynku rozpoczynały turystyczne linie autobusowe, obsługiwane taborem zabytkowym[70]:

  • Linia 100 na trasie Stary Rynek – Myślęcinek
  • Linia 102 na trasie Stary Rynek – Exploseum
Stary Rynek Bydgoszcz Stary Rynek Bydgoszcz


Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. wieża północna powstała do 1655 r., a południowa do 1695 r.
  2. W 1806 r. było w Bydgoszczy 97 latarń olejowych, z czego 25 w Śródmieściu, 9 na przedmieściu Gdańskim i 17 na Toruńskim
  3. w pierzei południowej 9, zachodniej 5, północnej 9, wschodniej 8
  4. Targi odbywały się co drugi dzień na Starym Rynku, Nowym Rynku, pl. Poznańskim i pl. Piastowskim na zmianę
  5. Szlachcic miał ponadto popijać wino w towarzystwie diabła w karczmie przy ul. Przyrzecze 10

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Czachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1. Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 1997
  2. a b c d e f g Wiśniewski Józef: Problemy kształtowania się rewaloryzacji zespołu staromiejskiego w Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska VI 1974-1975
  3. a b c d Dygaszewicz Elżbieta: Bydgoszcz przedlokacyjna i lokacyjna w świetle nadzorów i archeologicznych badań ratowniczych. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 1. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1996
  4. http://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/1,35590,8010588,Jakie_tajemnice_kryje_bydgoski_Stary_Rynek_.html dostęp 17-06-2010
  5. a b Siwiak Wojciech: Z przeszłości ulicy Długiej. [w:] Kalendarz Bydgoski 2007
  6. Lech Łbik: Szesnastowieczna tablica pamiątkowa z ulicy Farnej w Bydgoszczy. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 9. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2004
  7. Alfons Licznerski: O starym ratuszu bydgoskim. In. Kalendarz Bydgoski 1971
  8. a b Guldon Zenon, Kabaciński Ryszard: Szkice z dziejów dawnej Bydgoszczy XVI-XVIII w. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Popularnonaukowe nr 9. Bydgoszcz 1975
  9. Wojciech Łochowski: Chronicon civitatis Bidgostiensis, zbiory – Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, rękopis 1337, f.106
  10. a b Pawlak Marian: Kolegium Jezuickie w Bydgoszczy (1619-1780). [w:] Kronika Bydgoska XXX 2008. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2009. ISSN 0454-5451
  11. Jerzy Derenda. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
  12. StefanS. Pastuszewski StefanS., Zarys bydgoskiej gospodarki komunalnej., [w:] Bydgoska Gospodarka Komunalna, StefanS. Pastuszewski, Bydgoszcz: Instytut Wydawniczy „Świadectwo”, 1996, ISBN 83-85860-37-1 .
  13. Stefan Pastuszewski. Kościół pod wezwaniem św. Krzyża (później św. Ignacego Loyoli) w Bydgoszczy. In. Kronika Bydgoska XI (1989). Bydgoszcz 1991
  14. a b c d Romaniuk Marek: Pomnik króla Fryderyka II Wielkiego w Bydgoszczy. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 5. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2000
  15. a b c d Gliwiński Eugeniusz: Bydgoskie pomniki w latach zaboru pruskiego. [w:] Kalendarz Bydgoski 1996
  16. Czesław Baszyński: Handel w Bydgoszczy w latach 1851-1914: Prace Komisji Historii t.XIII.: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1978
  17. Barbara Janiszewska-Mincer Barbara: Ulica Długa na początku XX wieku. [w:] Kalendarz Bydgoski 2008
  18. Handel na Starym Rynku (l. 20)
  19. Marian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom II cz. 1. 1920-1939. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Bydgoszcz 1999. ​ISBN 83-901329-0-7
  20. Iwona Jastrzębska-Puzowska, Agnieszka Wysocka: Usuwanie śladów, zacieranie tradycji. Architektura i urbanistyka Bydgoszczy w czasie II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. zeszyt 12. Bydgoszcz 2007
  21. Marian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom II cz. 2. 1939-1945. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Bydgoszcz 2004. ​ISBN 83-921454-0-2
  22. Jerzy Derenda. Pęknięte serce miasta. In. Kalendarz Bydgoski 2003
  23. a b Gliwiński Eugeniusz: Bydgoskie pomniki naszych czasów cz. 1. [w:] Kalendarz Bydgoski 1997
  24. http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070827/REGION/70827038 dostęp 8-02-2010
  25. Marta Leszczyńska Pod pomnikiem na Starym Rynku znaleziono akt erekcyjny. Ukryta pamiątka po PRL
  26. Bydgoskie miejsca Solidarności
  27. Express Bydgoski, kalendarium historyczne, 14 lipca 2017
  28. http://www.urbanity.pl/wiadomosc5094/znane-wyniki-konkursu-na-zachodnia-pierzeje-w-bydgoszczy dostęp 18-10-2010
  29. Będzie remont Starego Rynku. Co się zmieni?
  30. Jak ma wyglądać Stary Rynek. Oto szczegóły
  31. Fontanny na Starym Rynku nie będzie. Ale coś jednak powstanie
  32. Remigiusz Jaskot Fiasko planu przebudowy Starego Rynku. Powód: podziemia pierzei
  33. Remigiusz Jaskot Dlaczego nie odsłonimy murów ratusza na rynku? Prezydenci tłumaczą
  34. Kamienne płyty na Starym Rynku. Wskażą, gdzie stał stary ratusz
  35. Nowe ławki już stoją na Starym Rynku. Ten projekt wygrał konkurs
  36. Nowe drzewa na odnowionym Starym Rynku. Te lipy mają 15 lat
  37. To już pewne. Na Starym Rynku posadzą dwa dorodne drzewa
  38. Odkrywamy sekrety Starego Rynku po remoncie – urosną tam drzewa
  39. Stary Rynek w Bydgoszczy. Zasłona opadła. Zobacz jak wygląda
  40. Lipa z lipami na Starym Rynku. Dlaczego nie będzie drzew?
  41. Będą drzewa na Starym Rynku? Drogowcy składają oficjalny wniosek
  42. Remigiusz Jaskot Remont płyty Starego Rynku będzie tańszy. Znamy cenę
  43. Rozpoczął się remont płyty Starego Rynku
  44. Stary Rynek. Znamy datę i program uroczystego otwarcia
  45. a b Bydgoszcz będzie miała zegar. Z własnym miejskim czasem. 12 minut różnicy
  46. Remigiusz Jaskot Rewolucja w centrum Bydgoszczy. Kultowe miejsce bez samochodów
  47. Remigiusz Jaskot Ruch samochodów na Starym Rynku będzie mocno ograniczony
  48. Tak mamy jeździć wokół Starego Rynku. Co o tym myślisz?
  49. Skandal z brudnymi płytami na Starym Rynku w Bydgoszczy: "Zabrudzenia są naturalne, bo styki przytrzymują wilgoć"
  50. Na Starym Rynku w Bydgoszczy pojawiają się kolejne drzewa
  51. Marta Leszczyńska Kazimierz Wielki stanie na Starym Rynku. To przesądzone
  52. Temat przeniesienia pomnika już nieaktualny. Przynajmniej na razie
  53. w 1939 usunięto z niej kilkadziesiąt trumien
  54. Rewolucja na Starym Rynku. Nowy pomysł na zachodnią pierzeję. Bez kościoła
  55. Maciej Bakalarczyk: Bydgoszczy nie stać na słaby rynek
  56. Gąsiorowski Paweł Bogdan: Bydgoski południk. In. Kalendarz Bydgoski 2006
  57. Stary Rynek do przebudowy. Jak się zmieni?
  58. Ten zegar pokaże czas bydgoski. Stanął już na Starym Rynku
  59. a b c d e f Gminna Ewidencja Zabytków Miasta Bydgoszczy. [w:] Program Opieki nad Zabytkami miasta Bydgoszczy na lata 2013-2016
  60. a b c d e f g h i j k Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996
  61. a b Parucka Krystyna. Zabytki Bydgoszczy – minikatalog. „Tifen” Krystyna Parucka. Bydgoszcz 2008. ​ISBN 978-83-927191-0-6
  62. Drygałowa Waleria, Gordon Wincenty: Metryka historyczna domu ul. Mostowa 1. [w:] Kalendarz Bydgoski 1969
  63. Bręczewska-Kulesza Daria. Neorenesans w architekturze bydgoskich kamienic. [w:] Kronika Bydgoska XXVIII 2006. Bydgoszcz 2007
  64. a b Derenda Jerzy red.: Bydgoszcz w blasku symboli. Tom II z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. ​ISBN 978-83-916178-0-9​, 978-83-916178-2-3, 978-83-916178-7-8
  65. Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Sport i Turystyka. Warszawa 1972
  66. Pub Amsterdam przeniósł się ze Starego Rynku na Stary Rynek
  67. Wszystko zaczęło się od wieszaka. Uczniowska podróż w czasie
  68. Michał Sitarek Ostra jazda architektów, Express Bydgoski 15 lipca 2009
  69. Dzieci z gęsią myte pod gołym niebem. Fontanna pięknieje
  70. ZDMiKP

Bibliografia | edytuj kod

  • Jerzy Derenda. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
  • Jerzy Derenda. Pęknięte serce miasta. [w:] Kalendarz Bydgoski 2003
  • Janusz Umiński: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996
  • Janusz Umiński: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Turystyki i Hotelarstwa, 2004

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Stary Rynek – widok w kierunku wschodnim
Na podstawie artykułu: "Stary Rynek w Bydgoszczy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy