Stefan Wiechecki


Stefan Wiechecki w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Stefan Wiechecki rozmawiający z dorożkarzem Tablica upamiętniająca pisarza Stefana Wiecheckiego na domu przy ul. Stalowej 1 w Warszawie, gdzie mieszkał i tworzył do maja 1939 (a nie, jak informuje tablica, do śmierci) Tablica na stołecznym pasażu Stefana Wiecheckiego „Wiecha” Nagrobek Stefana Wiecheckiego „Wiecha” na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie

Stefan Wiechecki ps. Wiech (ur. 10 sierpnia 1896 w Warszawie, zm. 26 lipca 1979 w Warszawie) – polski prozaik, satyryk, publicysta i dziennikarz.

Autor uznawany jest za uosobienie warszawskości z uwagi na swoją twórczość pisaną stylem gwarowym, nazwanym wiechem. Najbardziej znane są jego felietony, z którymi jego postać jest kojarzona. Nazywany Homerem warszawskiej ulicy[1].

 Osobny artykuł: Wiech.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Stefan Wiechecki urodził się 10 sierpnia 1896 w Warszawie na Woli jako jeden spośród dziesięciorga rodzeństwa. Ojcem pisarza był Teodor Wiechecki, właściciel sklepu wędliniarskiego przy ul. Marszałkowskiej[2].

Po zdaniu w 1916 roku matury w Gimnazjum Wojciecha Górskiego w Warszawie, wstąpił do I Brygady Legionów Polskich pod dowództwem Józefa Piłsudskiego. W 1918 roku wrócił do cywila i jako Stefan Gozdawa (pseudonim wzięty z Rodziewiczówny) grywał w różnych teatrach – w sumie kilkanaście ról. W 1920 brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 2 pułku ułanów i przy jego dowódcy pełnił funkcję adiutanta w stopniu wachmistrza[2]. Odznaczony Krzyżem Walecznych[1].

W 1923 roku został rzecznikiem prasowym Polskiego Czerwonego Krzyża i ożenił się z Leokadią Fałdowską[2]. Porzucił pracę rzecznika i w latach 1924–1926 był dyrektorem Teatru Popularnego na Woli[3] u zbiegu ulic Wolskiej i Młynarskiej, w pobliżu Kercelaka. Teatr – finansowany przez ojca Wiecheckiego – ostatecznie upadł[2]. Przez wiele lat Wiecheccy mieszkali w pobliżu Kercelaka; miejsca, w którym stykały się gwary z całego miasta, których językoznawcy dla przedwojennej Warszawy wyodrębnili co najmniej pięć[1].

Po upadku teatru „Wiech” odbył staż reporterski w „Kurierze Warszawskim” oraz „Kurierze Czerwonym” (od 1932 gazeta nosiła tytuł „Dobry Wieczór! Kurier Czerwony”), gdzie został sprawozdawcą sądowym[3] - sprawozdania pochodziły ze śródmiejskich sądów grodzkich. W wyniku tej pracy jego twórczość ewoluowała i pojawił się charakterystyczny dla Wiecha styl gwarowy[1].

W okresie międzywojennym dziennikarstwo nie było podstawą utrzymania Wiecheckiego, prowadził też sklep ze słodyczami znanej warszawskiej firmy „Fuchs i Synowie” w centrum Nowej Pragi na rogu ulic Stalowej, Inżynierskiej i 11 Listopada, pod adresem ul. Stalowa 1[4].

Według niepotwierdzonych informacji, podczas powstania warszawskiego publikował w staromiejskim dzienniku „Powstaniec”.

Po wojnie Wiechecki pisał felietony do „Życia Warszawy” i „Kuriera Codziennego”, a następnie do „Expressu Wieczornego”, któremu Wiech pozostał wierny aż do śmierci.

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[5].

Był autorem popularnych felietonów pisanych gwarą warszawską, przedstawiających w satyrycznym świetle mieszkańców Warszawy, a po II wojnie światowej i zagładzie miasta, mieszkańców warszawskich dzielnic: Targówka i Szmulowizny; w felietonach stworzył m.in. postać historyka-amatora pana Teofila Piecyka oraz pana Walerego Wątróbki komentującego codzienne życie stolicy. Felietony, humoreski i reportaże Wiecha były wydawane również w zbiorach, m.in.: „Ja panu pokażę!” (1938), „Wiadomo – stolica!” (1946), „Helena w stroju niedbałem” (1949), „Ksiuty z Melpomeną” (1963), „Śmiech śmiechem” (1968), „Dryndą przez Kierberdzia” (1990).

Wiechecki przedstawił też swych bohaterów, choć nieco innych niż w felietonach, w powieści „Café »Pod Minogą«” (1957), i jej kontynuacji „Maniuś Kitajec i jego ferajna”(1960); jest również autorem wspomnień „Piąte przez dziesiąte” (1970). W 1959 został zrealizowany film Café »Pod Minogą« na motywach powieści pod tym samym tytułem.

Oprócz tych 2 powieści Wiech po wojnie napisał swoją interpretację historii Polski pt. „Helena w stroju niedbałem, czyli królewskie opowieści pana Piecyka”. Dla Polskiego Radia nagrał też swoje monologi i czytał swoje felietony[1].

Stefan Wiechecki zmarł na serce[2] 26 lipca 1979 roku, został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim[3].

Krytyka twórczości | edytuj kod

Po wojnie, w latach 50. i 60., Wiech był krytykowany przez polonistów Jana Błońskiego i Zygmunta Lichniaka za zaśmiecanie języka polskiego gwarą z przedmieść Warszawy. Z ostrą krytyką wystąpił także Jacek Bocheński na łamach „Życia Warszawy”. W obronie Wiecheckiego stanął profesor Bronisław Wieczorkiewicz. Sam autor zaś napisał ironiczny artykuł „Znakiem tego” zamieszczony w „Expressie Wieczornym”, ozdobiony rysunkiem Jerzego Zaruby. Na rysunku tym Wiech trzyma esej Bocheńskiego a Walery Wątróbka pokazuje go palcem ze słowami „Śmiej się pan z tego!”.

Tuwim nazywał Wiecha Homerem warszawskiej ulicy i warszawskiego języka. W „Kwiatach polskich” o Wiechu pisał tak:

Wiech nie posługiwał się czystą gwarą przypisaną którejś z przedwojennych dzielnic Warszawy, była to raczej jej mieszanka. Po wojnie, gdy gwara wyszła z użycia i stała się językiem martwym, Wiech nadal ją rozwijał. Dziś trudno już dociekać, co zostało przez Wiecha przetworzone, co jest prawdziwym wyrażeniem gwarowym, a co zostało przez niego wymyślone[1].

Twórczość | edytuj kod

Pierwszy zbiór opowiadań „Znakiem tego” Wiechecki wydał własnym sumptem, nikt nie był zainteresowany ich drukiem. Dopiero, gdy cały nakład rozszedł się w dwa tygodnie, znaleźli się chętni wydawcy. Wiech spotykał się z niezbyt przychylnym przyjęciem krytyków i literatów zarówno przed wojną, jak i w okresie powojennym. Przed wojną zaszufladkowano go jako felietonistę, po wojnie zaś gwara warszawska nie pasowała do miasta zasiedlonego przez przybyszów z całego kraju i została zakwalifikowana jako gwara peryferii Warszawy. Akcja przedwojennych felietonów Wiecha dzieje się prawie zawsze w Śródmieściu, po wojnie zaś na Targówku i Szmulkach, gdzie ocalały fragmenty autentycznego miasta i jego mieszkańców. W okresie przed wojną w twórczości Wiecha widać starania o odwzorowanie typów i zachowań ludzkich, po wojnie jego twórczość to stylizowana kronika Warszawy doby socjalizmu[1].

Już przed wojną powstała postać Teofila Piecyka, zwanego czasem Teosiem Piecykiem albo panem Piecykiem, i Walerego Wątróbki. W powojennych felietonach pojawiły się też inne fikcyjne postacie stereotypowych warszawiaków. Najczęściej przewijali się:

  • Teofil Piecyk; w przedwojennych reportażach pojawiają się też imiona Euzebiusz, Antoni i Konstanty;
  • Walery Wątróbka;
  • Gienia Wątróbkowa – żona Walerego Wątróbki;
  • szwagier Piekutoszczak – brat Gieni; jego imię – Feliks – występuje w utworach bardzo rzadko; w przedwojennych felietonach z cyklu "Walery Wątróbka ma głos" pojawiają się też imiona Leon i Teofil; Piekutoszczak to prawdopodobnie warszawska, gwarowa forma nazwiska Piekutowski;
  • Maniuś Kitajec (Marian Kondracki);
  • Piskorszczaki - bracia Piskorscy: Stanisław i Wacław "Szmaja";
  • wuj Wężyk z Grójca i jego żona, ciotka Wężykowa;
  • ciotka Kuszpietowska;
  • Apolonia Karaluch.

Dzieła | edytuj kod

Do dziś Stefan Wiechecki nie doczekał się publikacji całości dorobku pisarskiego. Wśród jego dokonań wymieniane są[1]:

  • Zbiory opowiadań i felietonów:
    • Stefan Wiechecki, „Dzieła wybrane, czyli Wiech - śmiej się pan z tego. Tom I - wybór felietonów 1936 - 1939, Tom II - wybór felietonów 1946 - 1955”, PIW, Warszawa 1958;
    • „Znakiem tego” (1936), „Wysoka eksmisjo” (1937), „W ząbek czesany...” (1938), „Syrena w sztywniaku” (1938), „Ja panu pokażę!” (1938), „Piecyk i S-ka” (1939), „Wiadomo – stolica” (1945), „Spacerkiem przez Poniatoszczaka” (1946), „G jak Gienia” (1948), „Helena w stroju niedbałem, czyli królewskie opowieści pana Piecyka” (1948), „Z bukietem w ręku” (1949), „Do wyboru, do koloru” (1950), „Na perłowo” (1951), „Spokojna głowa” (1953), "Wiejskie wczasy" (1953), „Szafa gra” (1955), „Śmiej się pan z tego” (1956), „Zero do kółka” (1956), „Wariackie papiery” (1957), „Rodzina Mortusiaków” (1959), „Dryndą przez Kierbedzia” (1960), „Warszawa da się lubić” (1962), „Ksiuty z Melpomeną” (1963), „Wątróbka po warszawsku” (1965), „Wisła się pali” (1967), „Śmiech śmiechem” (1968), „Przez lufcik” (1972), „A to ci polka!” (1974).
  • Powieści:
    • „Café »Pod Minogą«” (1957)
    • „Maniuś Kitajec i jego ferajna” (1960)
  • Wspomnienia:
    • „Piąte przez dziesiąte” (1970)

W latach 2000-2015 Robert Stiller zebrał i zredagował do druku książkowego wszystkie możliwe do odnalezienia przedwojenne opowiadania, felietony i reportaże Wiecha, także te zebrane uprzednio w tomikach "Znakiem tego", "Wysoka eksmisjo", "W ząbek czesany...", "Syrena w sztywniaku", "Ja panu pokażę!" oraz "Piecyk i S-ka"

  • Opowiadania przedwojenne:
    • „Bitwa w tramwaju” (2000), „Zakochany złodziej” (2000), „Mąż za tysiąc złotych” (2000), „Głowa spod łóżka” (2000), „Trup przy telefonie” (2001), „Skarby w spodniach” (2001), „W sidłach demona” (2001), „Fatalna czternastka” (2001), „Czaszka w rondlu” (2007), „Wytworny rzeźnik” (2008), „Pożycz mi rewolweru!” (2012), „Kusicielka w opałach” (2013).
  • Felietony przedwojenne:
    • "Walery Wątróbka ma głos" (2014)
  • Reportaże przedwojenne:
    • "Jesień na Kercelaku" (2015)
    • "Odświętna butelka" (2015)

Równocześnie z edycją przedwojennych opowiadań, felietonów i reportaży Wiecha ukazuje się seria będąca wznowieniem opowiadań, felietonów, reportaży i monologów, które ukazały się w powojennych tomikach autora. Do 2015 roku ukazały się:

  • "Ksiuty z Melpomeną" (2001)
    • edycja oparta na poszerzonym wydaniu z 1979 roku
  • "Helena w stroju niedbałem czyli królewskie opowieści pana Piecyka" (2002)
  • "Wiadomo-stolica" (2011)
    • książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach "Wiadomo-stolica" oraz "G jak Gienia"
  • "Pantofelki z flądry" (2011)
    • książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach "G jak Gienia", "Z Bukietem w ręku" oraz "Do wyboru do koloru"
  • "Koza w kagańcu" (2012)
    • książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach "Na perłowo" oraz "Spokojna głowa"
  • "Szafa gra" (2013)
    • książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomiku "Szafa gra"
  • "Wariackie papiery" (2017)
    • książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach "Szafa gra", "Wariackie papiery" oraz "Zero do kółka"
    • "Rodzina Mortusiaków" (2017)
    • "Wątróbka po warszawsku" (2018)
    • "Wisła się pali" (2018)
    • "Niejaki komputer" (2019)
    • książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomiku "Śmiech śmiechem"
    • "A to ci Polka!" (2019)
    • książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomiku pod tym samym tytułem

Z powyższej edycji wyłączono jedynie opowiadania będące dubletami - Wiech niekiedy zmieniał nieznacznie treść któregoś ze starszych opowiadań i tak przekształcone dawał do ponownego druku.

W 1990 roku ukazał się zbiór przedwojennych opowiadań Wiecha o tematyce żydowskiej, pt. „Koszerny kozak czyli opowiadania żydowskie”. Całość twórczości Wiecha o tematyce żydowskiej zawierają tomiki: „Mąż za tysiąc złotych”, „Głowa spod łóżka”, „Trup przy telefonie”, „Skarby w spodniach”.

Odznaczenia | edytuj kod

Pamięć o Wiechu | edytuj kod

W 1990 ukazała się biografia Stefana Wiecheckiego „Nad szarej Wisły brzegiem ... Książka o Stefanie Wiecheckim-Wiechu” Tadeusza Wittlina[9].

Imieniem Wiecha został w roku 2006 nazwany pieszy pasaż w Śródmieściu Warszawy, a na domu przy ul. Stalowej 1 znajduje się tablica go upamiętniająca[3]. Imieniem Wiecheckiego nazwano jeden z parków na Targówku, istnieje też ulica Teofila Piecyka, jednego z bohaterów wymyślonych przez Wiecha, nazwana tak jeszcze za życia autora[2].

Adaptacje prozy Wiecha | edytuj kod

W 1956 Zespół Filmowy Iluzjon wyprodukował film pn. „Cafe Pod Minogą” na podstawie powieści „Wiecha” pod tym samym tytułem. To komedia obyczajowa, ukazująca – w specyficznym wiechowskim ujęciu – mieszkańców Warszawy, walczących w latach okupacji z wrogiem i niosących pomoc ciemiężonym rodakom. Scenariusz: Bronisław Brok, Stefan Wiechecki „Wiech”. Reżyseria: Bronisław Brok. Obsada: Adolf Dymsza, Wacław Jankowski, Włodzimierz Skoczylas, Feliks Chmurkowski, Stefania Górska, Krystyna Kołodziejczyk, Bolesław Płotnicki, Hanka Bielicka i inni[10].

W 1996 Telewizja Polska wyprodukowała spektakl pn. „Tramwaj w konfiturach”, w dwóch częściach: „Jesień–zima” oraz „Wiosna–lato” na podstawie felietonów „Wiecha” z lat 30. XX wieku. Akcja rozgrywa się w tramwaju, w którym typowi bohaterowie wiechowszczyzny spierają się i wadzą, lub dyskutują o imponderabiliach.  Scenariusz i reżyseria: Tadeusz Pawłowicz. Obsada: Hanka Bielicka, Irena Kwiatkowska, Bogdan Baer, Damian Damięcki, Krzysztof Kowalewski[11].

W 2000 Telewizja Polska wyprodukowała dokument inscenizowany pn. „Wiech moja miłość”. Film jest hołdem dla Pana Piecyka, granego przez Zbigniewa Zamachowskiego. W widowisku przechodzi on metamorfozę – od dziecka do wieku męskiego, a nawet dalej „w smugę cienia”. Uosabia jednocześnie samego „Wiecha” i wyraża jego punkt widzenia, poglądy, doznania i uczucia. Oddaje również pełnię geniuszu wiechowskiego humoru, życzliwie kreślącego ludzi z ich przywarami i słabościami. Scenariusz i reżyseria: Józef Gębski. Obsada: Zbigniew Zamachowski, Brian Scott, Natalia Gębska, Józef Gębski[12].

W 2017 Wydawnictwo Fundacji Animacja opublikowało komiks pn. „Praga Gada. O międzywojniu” adaptujący nie tylko autentyczne relacje najstarszych mieszkańców warszawskiej Pragi, pamiętających II RP, ale także trzy felietony „Wiecha” z lat 30. XX wieku. Połączone zostały one w jedną nowelę graficzną o tytule „Ciuchcia Wiecha”. Komiks zawiera 6 nowel graficznych o tytułach: „Bohaterski miś, Kredki, Anioł ze zdjęcia, Melon, Trzeci stopień oddalenia, Ciuchcia Wiecha, Farmazoniarz, Git-Ptaki.” Scenariusz:  Przemysław J. Olszewski. Mieczysław Gajda, Nikola Kucharska.  Projekt okładki: Przemysław J. Olszewski. Rysunki komiksowe: Alberto Pagliaro, Tony Sandoval, Mirosław Urbaniak, Daniel Baum, Nikola Kucharska[13].

W 2018 Wydawnictwo Fundacji Animacja opublikowało komiks adaptujący ponad 20 felietonów „Wiecha” z lat 30. XX wieku pn. „Praga Gada Wiechem raz!" Komiks zawiera tekst krytyczny o fenomenie twórczości prozaika i gwarze warszawskiej autorstwa Przemysława J. Olszewskiego, biografię „Wiecha” autorstwa Janusza Dziano oraz komentarze żyjących w 2018 r. seniorów (pokolenie 90+) pamiętających debiut literata, klimat międzywojennej Warszawy i folklor warszawskiego proletariatu. Komiks podzielony jest na 6 nowel graficznych o tytułach: „Kominiarski kanarek, Walery Wątróbka ma głos, Sardynki tańsze, O honor rodu, Do chrzanu Bielany, Bohaterski miś II". Scenariusz i projekt okładki: Przemysław J. Olszewski. Rysunki komiksowe: Alberto Pagliaro, Tony Sandoval, Mirosław Urbaniak, Sławomir Kiełbus[14].

W 2018 Wydawnictwo Fundacji Animacja opublikowało słuchowisko pn. „Praga Gada Wiechem” z audiofonicznymi interpretacjami 18 felietonów „Wiecha” wykorzystanymi również w komiksie „Praga Gada Wiechem raz!”. Głosu użyczyli współcześni mieszkańcy warszawskiej Pragi i Targówka, znający z autopsji właściwą intonację i frazowanie wyrażeń gwarowych, w wieku od 17 do 80 lat[15].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h Paweł Szczutowski. Wiech wciąż nieznany. „Stolica, Warszawski Magazyn Ilustrowany.”. nr 7-8 (2220-21) (lipiec-sierpień 2010). s. 41-42. ISSN 0039-1689
  2. a b c d e f Przemysław Burkiewicz. Wiech wiecznie żywy. „Express Wieczorny”. 
  3. a b c d Maciej Robert. Wiadoma rzecz – stolyca. „Życie Warszawy”, 2009-07-23. 
  4. Nowa Praga i Nowostalowa. W: Jerzy Kasprzycki: Korzenie miasta: warszawskie pożegnania. T.3, Praga. Warszawa: "Veda", 1998, s. 146. ISBN 83-85584-52-8.
  5. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 13.
  6. a b c „Kurier Polski”, nr 163 z 1 sierpnia 1979, str. 2 (nekrolog)
  7. 11 lipca 1955 „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki” M.P. z 1955 r. nr 91, poz. 1144
  8. 22 lipca 1952 „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki” M.P. z 1952 r. nr 70, poz. 1078, pkt 29.
  9. Tadeusz Wittlin: Nad szarej Wisły brzegiem ... Książka o Stefanie Wiecheckim-Wiechu. Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1990. ISBN 0-85065-198-0.
  10. FilmPolski.pl, „FilmPolski” [dostęp 2018-06-05]  (pol.).
  11. FilmPolski.pl, „FilmPolski” [dostęp 2018-06-05]  (pol.).
  12. FilmPolski.pl, „FilmPolski” [dostęp 2018-06-05]  (pol.).
  13. l, Komiks "Praga Gada. O międzywojniu" - Praga Gada, „Praga Gada”, 30 sierpnia 2016 [dostęp 2018-06-05]  (pol.).
  14. l, Komiks Wiechem raz! - Praga Gada, „Praga Gada”, 13 stycznia 2018 [dostęp 2018-06-05]  (pol.).
  15. l, Audio - Praga Gada, „Praga Gada” [dostęp 2018-06-05]  (pol.).

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Stefan Wiechecki" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy