Sztum


Na mapach: 53°55′18″N 19°02′01″E/53,921667 19,033611

Sztum w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Sztum (niem. Stuhm) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim. Siedziba powiatu sztumskiego oraz gminy miejsko-wiejskiej Sztum. Położone nad jeziorami: Zajezierskim i Barlewickim (dawniej tworzyły jedno Jezioro Białe)[2], przy drodze krajowej nr 55 (KwidzynMalbork).

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 4,59 km²[3].

Miasto leży na Powiślu, w dawnej Pomezanii.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa elbląskiego.

Osiedla | edytuj kod

Sztum jest podzielony na osiedla: Osiedle na Wzgórzu, Osiedle Nad Jeziorem, Osiedle Różane, Osiedle Sierakowskich, Osiedle Parkowe, Osiedle Witosa, Osiedle Zacisze, Osiedle Piastowskie, Osiedle Reja i Plac Wolności.

Historia | edytuj kod

We wczesnym średniowieczu gród pruski, zdobyty w 1236 przez Krzyżaków. Zamek zbudowany został w latach 1326–1335. Od 1330 siedziba krzyżackiego wójta. W 1377 miasto odwiedził książę austriacki Albrecht, który pozostawił zakonowi herb, którym posługiwał się wójt sztumski, oraz fundusze na budowę wieży. W 1410, podczas wielkiej wojny Polski z Zakonem Krzyżackim, zamek i miasto na krótko trafiło w ręce wojsk polskich, dowodzonych przez Jędrzeja z Brochocic. Prawa miejskie Sztum otrzymał w 1416, nadane przez wielkiego mistrza Michaela Küchmeistera von Sternberg, a potwierdzone przez polskiego króla Zygmunta II Augusta w 1553. Miasto otoczono murami z dwoma bramami na osi północ-południe na szlaku MalborkKwidzyn. Wytyczono 50 działek osadniczych. Władza spoczywała w rękach rady, na której czele stał wójt. Dwa razy w roku (22 czerwca i 11 listopada) odbywał się w Sztumie jarmark, a w każdy piątek targ[4].

Rycina z dzieła Abrahama Boota z 1627, przedstawiająca miasto i zamek od strony północnej

Podczas wojny trzynastoletniej miasto i zamek na krótko trafiły w ręce Polaków – od 8 sierpnia do 21 września 1454.

Na podstawie pokoju toruńskiego z 1466 Sztum został włączony do Korony Królestwa Polskiego. W latach 1468–1772 miasto powiatowe w województwie malborskim oraz miejsce sejmików tegoż województwa (do 1610 obok Dzierzgonia, potem z wyjątkiem 1635 roku jedyne miejsce ich odbywania[5]). Polska nazwa Sztum występuje po raz pierwszy w źródłach z 1565.

Od XVI w. w sztumskim kościele (wybudowanym po wojnie trzynastoletniej) odbywały się często wojewódzkie sejmiki ziemskie, a w ratuszu szlacheckie sądy ziemskie dla województwa malborskiego. Mieszczanie zajmowali się przeważnie uprawą roli i warzeniem piwa[4].

Obraz Gustav II Adolf w Sztumie z 1853, ze zbiorów Nationalmuseum w Sztokholmie Widok miasta i zamku, rysunek z 1749

Podczas V wojny polsko-szwedzkiej tzw. o „Ujście Wisły” miasto było okupowane przez wojska szwedzkie[potrzebny przypis]. Po przegranej bitwie pod Trzcianą Gustaw II Adolf schronił się na sztumskim zamku. Na mocy rozejmu w Starym Targu miasto wraz z zamkiem znalazły się w rękach elektora brandenburskiego, od 6 września 1629 aż do rozejmu w Sztumskiej Wsi 12 września 1635. Ponownie pod okupacją szwedzką miasto było w czasie potopu szwedzkiego (1655–1660). W 1632 potężny pożar zniszczył większą część zabudowy[6].

Po I rozbiorze Sztum znalazł się na terytorium Królestwa Prus, od 1871 w granicach Cesarstwa Niemieckiego. Rozwój miasta nastąpił na przełomie XIX/XX wieku dzięki uruchomieniu linii kolejowej z Malborka do Torunia w 1883[4]. Według danych pochodzących ze spisu z 1905 ludność miasta w ponad 60% stanowili Niemcy, jednak na 125 wsi w powiecie, w 47 Polacy stanowili większość[7]. W plebiscycie w 1920 ludność miasta Sztum opowiedziała się za pozostaniem w państwie niemieckim, jednak na Polskę zagłosowała w większości ludność 23 gmin powiatu sztumskiego (na około 47, w których Polacy stanowili większość przed wojną)[8], dzięki temu Sztum stanowił główny ośrodek mniejszości polskiej na ówczesnym niemieckim Powiślu (głównie dzięki ziemiańskim rodzinom Sierakowskich i Donimirskich)[9].

26 stycznia 1945 jednostki hitlerowskie zostały wyparte z miasta przez oddziały 8 Samodzielnego Korpusu Zmechanizowanego i 2 Armii Uderzeniowej 2 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej[10].

Sztum został ponownie przyłączony do Polski w 1945 (obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[11]), jako stolica powiatu w województwie gdańskim, którą pozostawał do 1975. Po reformie administracyjnej kraju i likwidacji powiatów wszedł w skład województwa elbląskiego. W 1998 podjęto decyzję o przyłączeniu miasta do powiatu malborskiego, co wywołało znaczne niezadowolenie społeczne. W rezultacie, decyzją rządu z 2001, Sztum ponownie został miastem powiatowym (od 1 stycznia 2002)[12].

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Sztum[13].

Od 2009, dzięki dotacjom z Unii Europejskiej, w Sztumie odbywa się szeroko zakrojona rewitalizacja miasta.

Demografia | edytuj kod

Piramida wieku mieszkańców Sztumu w 2014, w oparciu o dane GUS:

Administracja | edytuj kod

Lista burmistrzów miasta i gminy Sztum oraz ich zastępców i przewodniczących rady w okresie III Rzeczypospolitej[14]:

Sekretarze miasta i gminy Sztum od 1994:

  • 1994–2007: Anna Mielniczek
  • 2007–2010: Antoni Downarowicz
  • 2011–2019: Daria Mietlewska-Dura
  • od 2019: Mirosław Szczepanek

Zabytki | edytuj kod

Wieża ciśnień
  • Częściowo zachowany zamek, gotycki, zbudowany po 1331, przebudowany w 1414, z ruinami ośmiobocznej wieży w narożu północno-wschodnim. Dawna letnia rezydencja Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego, w czasach przynależności do Korony Polskiej zamek starościński, a obecnie siedziba oddziału Muzeum Zamkowego w Malborku. Na terenie zamku odbywają się turnieje oraz pokazy walk rycerskich. Dziedziniec zamkowy to również miejsce plenerów malarskich.
  • Kościół parafialny św. Anny – główny element w krajobrazie staromiejskiej części Sztumu. Zbudowany po wojnie trzynastoletniej, obecny kształt uzyskał na przełomie lat 1900–1901. Wnętrze utrzymano w stylu neogotyckim z elementami wystroju barokowego. Na stoku opadającym ku jeziorze XVII-wieczny cmentarz parafialny z licznymi zabytkowymi nagrobkami[15].
  • Kościół poewangelicki – na miejscu dawnego ratusza, w centralnej części rynku. Powstał w latach 1816–1818 w stylu neoklasycystycznym. Obecnie mieści się tam Muzeum Alyem.
  • Fragmenty odrestaurowanych i iluminowanych murów miejskich (116 m) wraz z fosą.
  • Dwór z XVIII wieku z parkiem.
  • Wieża ciśnień ze stacją pomp, zbudowana w 1911 na planie koła, a na wysokości piątej kondygnacji z cylindrycznej przechodzi w ośmioboczną. Usytuowana jest na wzniesieniu przy rozwidleniu ulic Kochanowskiego, Nowowiejskiego oraz Słowackiego.
  • Cmentarz wraz z kaplicą cmentarną przy ulicy Kochanowskiego, powstały na przełomie XVII i XVIII wieku. Jest to najstarszy zachowany cmentarz w mieście. Do 1945 pełnił funkcje cmentarza miejskiego, co upamiętniają dwie tablice pamiątkowe, poświęcone pochowanym tu katolikom oraz ewangelikom.
  • Cmentarz katolicki przy rozwidleniu ulic Domańskiego i Pieniężnego, powstały na początku XX wieku.
  • Więzienie powstałe na początku XX wieku[16].

Imprezy | edytuj kod

Kościół poewangelicki (obecnie Muzeum Regionalne "Alyem")
  • Międzynarodowy zlot VW Garbusa[17]
  • Ogólnopolski Przegląd Sztuki Więziennej
  • Międzynarodowy Plener Malarski Sztum–Barlewice
  • Dni Ziemi Sztumskiej, Targi Powiśla
  • Święto Ryby

Sport w Sztumie | edytuj kod

  • Klub Kolarski "Lider" Sztum. Trener: Eugeniusz Słonina. Data założenia: 2005.
  • Klub kajakarski MLKS "Victoria" Sztum. Prezes: Stanisław Kuczyński. Data założenia: 29 stycznia 1980. Wychowankami i zawodnikami klubu byli m.in. Wojciech Tyszyński, Włodzimierz Hrynkiewicz, Henryk Frąckowiak, Stanisław Kuczyński i Róża Banasik-Zarańska.
  • Lekkoatletyczny Klub Sportowy "Zantyr" Sztum. Klub jest głównym organizatorem Grand Prix Sztumu w Biegach Przełajowych. Prezesem: Bogdan Owsiany, wiceprezes: Ryszard Mazerski[18]. Data założenia: 28 czerwca 2005. Zawodniczką klubu jest m.in. Agnieszka Borowska.
  • Klub Tenisowy "Breakpoint" Sztum. Prezes: Grzegorz Stankiewicz. Data założenia: 2013.
  • Klub Jeździecki "Iskra" Sztumskie Pole. Data założenia: 2013.
  • Klub Piłkarski "Olimpia" Sztum. Dane podstawowe[19]: Prezes klubu: Henryk Jeleśniański. Data założenia: 1 maja 1946. Barwy klubu: biało-niebieskie. Klub nosił nazwy:
1946–1949 – Klub Sportowy Gryf Sztum 1949–1955 – ZS Milicyjny Klub Sportowy Gwardia Sztum 1956–1959 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum 1959–1964 – Klub Sportowy Olimpia Sztum 1964–1972 – Gwardyjski Klub Sportowy Olimpia Sztum 1972–1974 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum 1974–1978 – Zakładowy Klub Piłkarski POM Sztum od 5 kwietnia 1978 do 24 czerwca 1993 – Ludowy Klub Sportowy Powiśle Czernin od 24 czerwca 1993 – Klub Piłkarski Olimpia Sztum

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Kościół pw. św. Anny

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta i gminy partnerskie[21]:

Transport | edytuj kod

Dworzec kolejowy

W Sztumie znajduje się stacja kolejowa, obsługująca połączenia m.in. z Trójmiastem, Grudziądzem, Malborkiem i Kwidzynem.

Związani ze Sztumem | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani ze Sztumem.

Honorowi obywatele miasta | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Sztum, polskawliczbach.pl (w oparciu o dane GUS).
  2. Spotkajmy się nad jeziorem. polskaniezwykla.pl.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  4. a b c Historia Sztumu.
  5. Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 31.
  6. Piotr Skurzyński, Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A., Warszawa 2004, ​ISBN 83-7200-631-8​ s. 67.
  7. Roczniki Historyczne, T. 21, 1956
  8. Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Wydawn. Instytutu Bałtyckiego, 1933, s. 10.
  9. WiesławW. Jedliński WiesławW., Dzieje Oświaty i Kultury w Wolnym Mieście Gdańsku i na Powiślu, Malbork: Komitet Odrodzenia Uniwersytetów Ludowych „Młody Las” [etc.], 1998, s. 152, 190–192, 201–204, ISBN 83-86057-45-9, OCLC 749967894 .
  10. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, CzesławC. Czubryt-Borkowski (oprac.), ZygmuntZ. Czarnocki (oprac.), Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 182, ISBN 83-217-2709-3, OCLC 830085367 .
  11. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  12. Historia i Dzieje Powiatu Sztumskiego. powiatsztumski.pl, 27 lutego 2013.
  13. M.P. z 1967 r. nr 67, poz. 332
  14. Oni tworzyli samorząd... Radni siedmiu kadencji. Informator miasta i gminy Sztum, październik 2015. s. 8–9.
  15. Anna i Krzysztof Jakubowscy, Pomorskie cmentarze, Gdańsk 2012, ​ISBN 978-83-62129-73-7​, s. 128.
  16. Krzysztof Czermański, Więzienie w Sztumie w epoce totalitaryzmów 1933–1956, Pelplin 2014, s. 22–23.
  17. Historia imprezy
  18. Strona klubu "Zantyr"
  19. Oficjalna strona Olimpii Sztum
  20. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-18] .
  21. Partnerzy Europejscy. sztum.mserwer.pl.
  22. Informacje na portalu sejm-wielki.pl

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Sztum" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy