Tramwaje w Krakowie


Tramwaje w Krakowie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tramwaje w Krakowie – system transportu tramwajowego w Krakowie o długości sieci 97 km funkcjonujący od 1882 r. System obejmuje 194 km pojedynczego toru (2015), po którym regularnie kursuje 27 linii (22 zwykłe, 2 KST i 3 nocne). Utrzymanie infrastruktury należy do zadań Zarządu Dróg Miasta Krakowa, organizacja przewozów do zadań Zarządu Transportu Publicznego w Krakowie, natomiast wykonywaniem przewozów oraz utrzymaniem taboru zajmuje się MPK Kraków.

Wraz z otwarciem estakady tramwajowej Lipska – Wielicka od września 2015 r. w mieście funkcjonuje również pierwszy korytarz sieci szybkiego tramwaju w relacji Krowodrza GórkaKurdwanów, znany pod nazwą Krakowski Szybki Tramwaj, z której korzystają również normalne tramwaje[3].

Spis treści

Historia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Historia tramwajów w Krakowie.

Sieć tramwajowa | edytuj kod

Krakowska sieć tramwajowa (kliknij aby powiększyć)

Torowiska | edytuj kod

Krakowska sieć tramwajowa ma budowę promienistą. Większość linii prowadzi od centrum do poszczególnych dzielnic. Centralnymi punktami systemu są Stare Miasto (szczególnie Teatr Słowackiego, Stary Kleparz i Teatr Bagatela), Rondo Grzegórzeckie, Rondo Mogilskie, Rondo Czyżyńskie oraz Plac Centralny. Układ jest wrażliwy na prace remontowe prowadzone na głównych liniach z powodu trudności z wyznaczaniem tras objazdowych, by nie doprowadzić do przeciążenia pozostałych odcinków.

Większość torowisk w Krakowie znajduje się w dobrym stanie technicznym[4]. Są to odcinki wybudowane lub generalnie zmodernizowane w ciągu ostatnich 20 lat (stan w 2019). Część torowisk, głównie we wschodniej części miasta w Nowej Hucie, w wyniku wieloletnich zaniedbań znajduje się w stanie złym lub bardzo złym[5].

Zajezdnie | edytuj kod

W Krakowie tramwaje stacjonują w trzech zajezdniach[6]:

Stan taborowy dnia 24 stycznia 2015.

Końcówki | edytuj kod

Krakowska sieć tramwajowa jest dostosowana do eksploatacji taboru jednokierunkowego, dlatego na wszystkich stałych końcówkach wybudowane są pętle. W wypadku tras częściowo zamkniętych z powodu remontów lub otwartych odcinków tras będących w budowie stosowane są tymczasowe zwrotnice pozwalające na zmianę toru bez zawracania. Na takich liniach kursują wagony dwukierunkowe N8 i GT8S.

Pętle eksploatowane liniowo | edytuj kod

Pętle nieużywane liniowo | edytuj kod

Jako pętle wykorzystywane są również okazjonalnie zajezdnie, a także niektóre przystanki przelotowe (np. Plac Centralny), gdzie układ torowisk pozwala na objechanie określonej części miasta i powrót tą samą trasą.

Inne końcówki | edytuj kod

Jedyna stała końcówka niebędąca pętlą to Dworcowa, która jest trójkątem torowym odchodzącym od trasy wzdłuż ulicy Wielickiej w okolicy dworca kolejowego w Płaszowie. Była wykorzystywana przy okazji remontów oraz dłuższych zamknięć, zarówno gdy nieprzejezdne są torowiska do Bieżanowa i Kurdwanowa, jak i w przypadku odcięcia ich od reszty sieci. Obecnie ze względu na otwarcie estakady nad dworcem w Płaszowie nie jest używana.

Od początku swego istnienia w Krakowie eksploatowano głównie tramwaje dwukierunkowe. Przed wojną były to Sanok SN1 oraz Sanok SN2, później także Konstal N i Man SN3, dlatego historycznie część końcówek nie posiadała pętli (np. zlikwidowana w 1966 końcówka Grzegórzki[8]). Wraz z wprowadzaniem do ruchu nowych typów tramwajów jednokierunkowych i rozbudową sieci wszystkie końcówki zostały stopniowo wyposażone w pętle lub inne układy umożliwiające zawracanie tramwajom jednokierunkowym.

W 2006 MPK Kraków ponownie zakupiło pierwsze dwukierunkowe wagony z Norymbergi. Od tego momentu końcówki dla tego typu tramwajów budowane są przy okazji częściowego otwierania nowych odcinków, a także remontów, gdy na danym odcinku nie ma pętli lub jest ona niedostępna z innego powodu. Po raz pierwszy końcówka taka została zastosowana na ulicy Pawiej przed jej podłączeniem od północy do pętli Dworzec Towarowy[9]. Analogiczne rozwiązanie wykorzystywane było na skrzyżowaniu ulic Nowohuckiej i Klimeckiego w związku z budową torowiska do pętli Mały Płaszów, a ostatnio tymczasowa końcówka znajdowała się na Ruczaju, w związku z budową torowiska do Czerwonych Maków.

Linie tramwajowe w Krakowie | edytuj kod

Linie tramwajowe w Krakowie posiadają numery z zakresu 099 i kursują przez całą dobę. Stosowane są następujące konwencje numeracji:

Wykaz linii | edytuj kod

Remonty i zamknięcia | edytuj kod

Podczas remontów i zamknięć występuje konieczność reorganizacji siatki połączeń. W Krakowie stosowane są następujące praktyki:

  • czasowa zmiana trasy – sygnalizowana poprzez wyświetlanie numeru linii w negatywie lub żółte tablice liniowe,
  • zawieszenie linii,
  • uruchamianie linii czasowych 7x – w zamian za linie zawieszane lub do wzmocnienia ciągów komunikacyjnych osłabionych przez zmiany tras.

Krakowska Linia Muzealna | edytuj kod

 Osobny artykuł: Krakowska Linia Muzealna.

Od roku 2003 w wakacje uruchamiana jest Krakowska Linia Muzealna obsługiwana zabytkowym taborem tramwajowym. Początkowo historyczne wagony kursowały na regularnych liniach, a od roku 2007 na specjalnej linii oznaczonej numerem 0. Od 2008 roku linia ma jedną stałą końcówkę na ul. św. Wawrzyńca obok Muzeum Inżynierii Miejskiej, natomiast przebieg trasy zmienia się z edycji na edycję.

Tabor tramwajowy | edytuj kod

Polityka taborowa MPK Kraków polega z jednej strony na regularnych zakupach fabrycznie nowych tramwajów niskopodłogowych, a z drugiej na imporcie używanych tramwajów z miast niemieckich i austriackich. Pierwsze używane tramwaje T4 zostały zakupione z Norymbergi za symboliczną kwotę już w 1989, mając na celu ratowanie zaniedbanej floty polskiej produkcji. Średni wiek wagonów to 33 lata (2013).

Numeracja wagonów | edytuj kod

W czerwcu 2015 roku MPK wprowadziło nowy system numeracji wagonów tramwajowych umożliwiajacy ich jednoznaczną identyfikację, składający się z ciągu literowo-cyfrowego XYxxx, w którym:

X oznacza zajezdnię, w której stacjonuje wagon lub funkcję:

Y oznacza model lub funkcję wagonu:

xxx to liczba trzycyfrowa z zakresu od 100 do 999[11].

Tabor obsługujący regularne linie | edytuj kod

Tabor dwukierunkowy | edytuj kod

Wypożyczony od Tramwajów Śląskich dwukierunkowy skład wagonów Konstal 111N, który służył na krakowskiej sieci w latach 2006–2008

W pierwszej połowie XX wieku cały krakowski tabor tramwajowy był dwukierunkowy, tj. można było zmienić kierunek jazdy bez pętli tramwajowej dzięki obecności kabiny motorniczego z obu stron pojazdu. Choć przy budowie nowych tras starano się budować pętle wszędzie tam, gdzie było to możliwe, z uwagi na ich przepustowość funkcjonowało kilka końcówek z przejazdówkami między torami (np. Grzegórzki, Prokocim czy Klasztorna w Nowej Hucie). W 1969 roku na krakowskich torach pojawiły się pierwsze szybkobieżne tramwaje Konstal 102N, wyposażone tylko w jedną kabinę motorniczego (wcześniej przerabiane 4N i 4ND). W następnych latach z ruchu był stopniowo wycofywany cały tabor dwukierunkowy. Zlikwidowano także wszystkie końcówki pozbawione pętli, z wyjątkiem trójkąta torowego na Dworcowej, gdzie tramwaje wciąż mogły zawrócić poprzez manewr tzw. wekslowania (aczkolwiek również w tym przypadku istniały plany budowy pętli bezpośrednio pod dworcem kolejowym w Płaszowie[37]).

Brak dwukierunkowych wagonów był szczególnie uciążliwy w trakcie remontów, gdy często zdarzało się, że długi ciąg komunikacyjny musiał być wyłączany z ruchu z uwagi na brak możliwości zawrócenia. Jedynym miejscem, gdzie tramwaje mogły bez przeszkód kursować pomimo prowadzonych prac, był odcinek Nowy BieżanówDworcowa. Z tego powodu MPK Kraków zaczęło szukać możliwości pozyskania używanych wagonów dwukierunkowych. Okazja nadarzyła się w roku 2006 – w mieście pojawiły się wtedy pierwsze trzy wagony N8S-NF z Norymbergi. Zostały one wykorzystane do obsługi nowo wybudowanego torowiska przy ulicy Pawiej, które docelowo miało być od strony północnej połączone z pętlą Dworzec Towarowy, przeznaczoną do remontu dopiero w następnym roku. W pobliżu przystanku Politechnika zabudowano wtedy tymczasowy rozjazd umożliwiający zmianę toru tramwajom dwukierunkowym. MPK wypożyczyło także od Tramwajów Śląskich dwukierunkowy skład wagonów Konstal 111N, który po niezbędnym remoncie służył przez następne dwa lata na krakowskich torach.

Od tego czasu tymczasowe przejazdówki dla wagonów dwukierunkowych zaczęto montować w różnych miejscach sieci przy okazji remontów oraz częściowych otwarć nowych odcinków torów (np. Płaszów, Ruczaj). W roku 2012 spółka z grupy KZN Bieżanów dostarczyła trzy komplety rozjazdów nakładkowych montowanych bezpośrednio na istniejącym torowisku i pozwalających zorganizować tymczasową końcówkę lub ruch jednotorowy z minimalną ingerencją w istniejącą nawierzchnię drogową[38]. Obecnie[kiedy?] krakowską flotę tramwajów dwukierunkowych stanowią łącznie 36 wagonów GT8S, N8S-NF oraz N8S.

Tabor szkoleniowy i techniczny | edytuj kod

Wagon tramwajowy typu Man GT6 na ulicy Basztowej

MPK Kraków korzysta także z wagonów, które służą do nauki jazdy, prac technicznych i bieżącego utrzymania infrastruktury.

Liczba wagonów w dniu 28 sierpnia 2015[39].

Tabor wycofany | edytuj kod

Do końca lat 40. Kraków stosował autorski system oznaczeń poszczególnych typów tramwajów[40]. Składał się on z trzech symboli:

  1. Litera S lub P oznaczająca odpowiednio wagon silnikowy lub przyczepkę.
  2. Litera N lub W oznaczająca dostosowanie do toru normalnego lub wąskiego.
  3. Numer dostawy.

Wagony w obrębie pojedynczej serii często produkowane były według jednego wzoru przez różnych wytwórców, a także poddawane rozmaitym przeróbkom, w związku z czym mogły występować między nimi dość znaczne różnice.

Po elektryfikacji sieci wagony tramwaju konnego były dalej wykorzystywane jako wąskotorowe doczepki do wagonów silnikowych SW1. W 1913 na ulice wyjechały pierwsze normalnotorowe tramwaje SN1 wyprodukowane w Fabryce Wagonów i Maszyn w Sanoku. Wraz z nimi zakupiono doczepki PN1. W kolejnych dostawach ich produkcją zajmowały się również fabryki w niemieckim Grazu. Po pierwszej wojnie światowej, w związku z upadkiem sieci spowodowanej zaniedbaniami i brakiem części, wagony musiały zostać poddane gruntownej renowacji. Podjęto także wysiłki budowy SN1 od podstaw w warsztatach własnych.

Wnętrze tramwaju SN2

W 1936 zakupione zostały wagony SN2 z Sanoka, które zostały wprowadzone do ruchu 22 grudnia 1938, a całość dostaw zakończono w maju.

Latem 1941 w ramach prawa świadczeń w Rzeszy do miasta trafiło:

  • 10 starych wagonów MAN Tw oraz 23 doczepki z Norymbergi, które otrzymały oznaczenia odpowiednio SN3 i PN3. Wyprodukowano je w 1909 roku i w swoim macierzystym mieście były już odstawione od kilku lat.
  • 4 wagony SN4 z likwidowanej sieci w Eberswalde w złym stanie technicznym oraz jedna przyczepa PN4.

Wagony SN3 szybko trafiły do ruchu, natomiast z braku części uruchamianie SN4 zajęło dużo więcej czasu. Od 1942 były one wykorzystywane jako wagony techniczne. Jeden z nich, o numerze 150 gruntownie odrestaurowano, dzięki czemu mógł służyć w ruchu liniowym. SN3 eksploatowano w Krakowie aż do 1969, poddając je wielu przeróbkom. Wagon 150 zakończył służbę prawdopodobnie w latach 40., a dalsze losy całej czwórki nie są do końca znane. Prawdopodobnie po jednej sztuce trafiło w późniejszych latach do Warszawy i Częstochowy jako szlifierki[41][42].

W 1949 do Krakowa trafiły znormalizowane wagony Konstal N wraz z doczepkami ND, mające być remedium na powojenne braki taborowe w polskich przedsiębiorstwach tramwajowych. Cechowały się one niezwykle uproszczoną konstrukcją wzorowaną na przedwojennym niemieckim tramwaju KSW. Początkowo dostały one nazwy SN5 oraz PN5, ale nie przyjęły się one na rzecz oznaczeń producenta[40].

W latach 50., 60. i 70. stopniowo udało się wycofać z ruchu wszystkie przedwojenne wagony. Na początku likwidacja objęła całą sieć wąskotorową. W 1968 roku z ulic zjechały ostatnie SN1, a rok później – SN3 oraz doczepki PN1. W 1975 zaprzestano eksploatacji PN2, a wiosną 1976 wycofano z ruchu wagony SN2. Było to możliwe dzięki wznowieniu dostaw fabrycznie nowych tramwajów z chorzowskiego Konstalu dla innych niż Warszawa miast oraz zakupowi używanych N-ek. 14 grudnia 1969 na stan inwentarzowy wpisane zostały pierwsze wagony Konstal 102N, które były istotnym krokiem naprzód w stosunku do eksploatowanego dotychczas taboru. Niebawem do ruchu wprowadzono ich udoskonalone wersje, 102Na. Pod względem wyposażenia elektrycznego oba tramwaje były identyczne. Ich eksploatację zakończono pod koniec 2001.

Od 1975 do miasta trafiały nowe wagony Konstal 105N, a cztery lata później zaczęto dostarczać ich unowocześnioną wersję różniącą się wyglądem oraz układem elektrycznym znaną jako 105Na, która na krakowskich torach eksploatowana jest do dnia dzisiejszego. W latach 80. Konstal przebudował część 105N na 105Na, zaś pozostałe własnymi siłami przebudowało MPK Kraków na 105NG[36].

W 1989 MPK Kraków zakupiło z Norymbergi używane wagony T4 wraz z doczepkami B4 pochodzące z końca lat 50. Mimo swego zaawansowanego wieku były one bardziej zaawansowane technologicznie niż polskie konstrukcje, a także mniej awaryjne. W 1994 roku do Krakowa sprowadzono tramwaje Düwag GT6, stanowiące przegubową wersję T4. Eksploatację T4 zakończono w 2002 roku, doczepek B4 w 2009, zaś GT6 w 2012 roku.

Tabor zabytkowy | edytuj kod

Na początku lat 80. grupka miłośników tramwajów z Norymbergi doprowadziła do odnowienia i powrotu ostatniego zachowanego tramwaju MAN Tw do swojego macierzystego miasta. Rozbudziło to zainteresowanie starymi tramwajami, które w miarę możliwości technicznych zaczęto stopniowo odbudowywać.

MPK dysponuje 21 wagonami zabytkowymi lub ich replikami. Zabytkowe wozy obsługują komunikację miejską w celach turystycznych (np. linia „0”) lub okolicznościowo.

Wszystkie typy tramwajów, z wyjątkiem LH Standard oraz DWF Ring, były użytkowane w Krakowie w ruchu liniowym.

19 marca 2011 dla uczczenia 110 rocznicy pierwszej jazdy tramwaju elektrycznego w Krakowie, na trasie Bronowice Małe – Muzeum Inżynierii Miejskiej kursowały tramwaje okolicznościowej linii nr 110. Linię obsługiwały zabytkowe wozy typów: SN1 z 1912 r. (tzw. „Gracówka”) i LH Standard z 1924 r.[43]

Przyszłość | edytuj kod

Tabor | edytuj kod

Do Krakowa w latach 2019-2025 trafić ma do 110 nowych, niskopodłogowych tramwajów Tango Kraków Lajkonik oraz Tango Kraków Lajkonik 2[16][44].

24 października 2016 MPK otwarło oferty przetargowe na zakup 50 tramwajów o długości 32–35 m. Zostały złożone 4 oferty[45]:

Przetarg podzielony jest na dwie części. W pierwszej części zostanie dostarczone 35 wagonów. Przewidywany czas realizacji kontraktu to lata 2019–2020[46].

10 listopada 2016 MPK wykluczyło Pesę z przetargu w związku z nienależytą realizacją umowy na zakup 36 wagonów 2014N Krakowiak[47].

23 czerwca 2017 sąd okręgowy nakazał przywrócenie oferty Pesy do przetargu[48].

8 sierpnia 2017 MPK wybrało Pesę. Kontrakt opiewał na sumę 427,425 mln zł brutto. Producent na realizację umowy miał mieć 30 miesięcy od dnia jej podpisania[49].

Ponieważ 10 listopada 2017 PESA nie stawiła się na podpisanie umowy z MPK Kraków, ani nie wniosła wymaganych gwarancji finansowych w wysokości 29,9 mln zł, wykonanie kontraktu zostało przekazane konsorcjum Solaris Bus&Coach i Stadler Polska[50]. 5 kwietnia 2019 roku Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Krakowie podało informację, iż w Środzie Wielkopolskiej powstał pierwszy stalowy element jednego z 50 tramwajów, który ma później trafić do fabryki w Siedlcach[51].

13 grudnia 2019 pierwszy tramwaj Stadlera został dostarczony do Krakowa[52], na ulice miasta, w ramach testów, wyjechał po raz pierwszy 7 stycznia 2020[53].

17 września 2019 MPK otwarło oferty przetargowe na zakup do 60 tramwajów o długości co najmniej 32 m. Została złożona jedna oferta[54]:

Przetarg podzielony jest na dwie części. W pierwszej części zostanie dostarczone 10 wagonów. Przewidywany czas realizacji kontraktu to lata 2022–2025[44].

Infrastruktura | edytuj kod

Miasto planuje także budowę następujących torowisk[55]:

  • budowa KST III – Krowodrza GórkaGórka Narodowa oraz Krowodrza Górka – Azory. 25 listopada otworzono oferty w przetargu na realizację linii Krowodrza Górka – Górka Narodowa. Najkorzystniejszą ofertę złożyło konsorcjum firm ZUE i PORR Polska Infrastructure (253,4 mln zł). Firma Porr jednak nie przedłużyła oferty (co było wymagane w związku z przedłużającą się procedurą przetargową) i konsorcjum wycofało się[56]. ZIKiT wybrał konsorcjum dwóch firm Przedsiębiorstwa Usług Technicznych INTERCOR oraz Przedsiębiorstwa Inżynieryjnych Robót Kolejowych TOR-KRAK (326,2 mln zł)[57]. Wykonawca po podpisaniu umowy będzie miał 42 miesiące na realizację inwestycji[58],
  • budowa KST IV – ul. Meissnera – pętla na os. Mistrzejowice. Od 2014 trwają prace projektowe[59], a 26 maja 2017 r. Urząd Miasta Krakowa wydał decyzję środowiskową ws. budowy linii przez ul. Meissnera do Mistrzejowic,
  • budowa KST V – os. Kurdwanów – pętla przy ul. Czerwone Maki z tunelem pod Centrum Jana Pawła II „Nie lękajcie się”. 18 listopada otwarto oferty na budowę Trasy Łagiewnickiej. Najniższą cenę – 802 mln zł – zaproponowało konsorcjum Budimex SA i Ferrovial Agroman SA. W ramach inwestycji zostanie wybudowana linia tramwajowa łącząca pętlę Kurdwanów z ulicą Zakopiańską[60] (w trakcie),
  • budowa trasy tramwajowej wzdłuż al. Trzech Wieszczów i ul. Konopnickiej od ul. Pawiej do Ronda Matecznego,
  • budowa trasy tramwajowej z Salwatora do Przegorzał.

Planowana jest też modernizacja lub przebudowa torów[61]:

Estakada Wielicka – Lipska w czasie budowy
  • w ulicy Krakowskiej od ul. Rollego do ul. J.Dietla oraz węzeł Stradom (2019/2020),
  • w alei Solidarności, na odcinku od Placu Centralnego do ul. Bulwarowej (2020),
  • w ulicy Starowiślnej od mostu Powstańców Śląskich do ulicy Dietla (2020),
  • w ulicy Zwierzynieckiej i Kościuszki do pętli Salwator (2021).

Tablice Dynamicznej Informacji Pasażerskiej | edytuj kod

Tablice Informacji Pasażerskiej Tablica pięciowierszowa na przystanku Os. Złotego Wieku Tablica trójwierszowa na przystanku Starowiślna

Pierwsze tablice elektroniczne w Krakowie pojawiły się w 2008 roku na trasie linii nr 50. Urządzenia szybko zyskały uznanie wśród Krakowian, dlatego miasto zdecydowało o rozbudowie sieci tablic. W 2010 roku w Starym Mieście pojawiły się kolejne wyświetlacze. Nowe tablice były cieńsze i posiadały 5 wierszy tekstu w przeciwieństwie do starszych modeli, które miały ich 3. Ten sam model tablic w przeciągu następnych dwóch lat zawitał na nowo powstałych trasach tramwajowych. Kolejna akcja montowania tablic przeprowadzona została w 2013 roku. Nowa seria tablic wyróżnia się tym przyciskiem wzbudzającym zapowiedź głosową o najbliższych odjazdach przeznaczoną dla niewidomych. Niedługo potem wszedł w życie kolejny projekt mający na celu wyposażyć w tablice wszystkie przystanki tramwajowe, z wyjątkiem tras do Walcowni i do Pleszowa. Wymienione również zostały tablice na trasie linii nr 50, przy czym stare przeszły na mniej obciążone trasy.

W ramach systemu działa obecnie[kiedy?] ponad 250 tablic[62] zainstalowanych na wszystkich przystankach tramwajowych na terenie miasta z wyjątkiem tras do Walcowni i do Pleszowa, gdzie będą znajdować się one tylko na przystankach końcowych.

Na dużych węzłach przesiadkowych w 2014 roku zainstalowano 16 dużych tablic LCD. Główną część ekranu zajmuje lista odjazdów najbliższych tramwajów (w przyszłości również autobusów) z informacją o przystosowaniu dla osób niepełnosprawnych. Obok listy znajduje się mapa rejonu węzła z zaznaczonymi lokalizacjami przystanków wraz z numerami linii. Na ekranie prezentowana jest również prognoza pogody na najbliższe dni oraz wiadomości. Dodatkowo tablice mogą być używane do przekazywania informacji o utrudnieniach (zaplanowanych i nadzwyczajnych)[63]. Tablice takie znajdują się w okolicy Dworca Głównego oraz przystanków: Politechnika, Plac Inwalidów oraz Rondo Mogilskie.

Galerie zdjęć | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. a b Zmodernizowana w 2019 roku.
  2. Przeniesiona w obecne miejsce w 1954 roku.
  3. a b Zmodernizowana w 2007 roku.
  4. Zmodernizowana w 2015 roku.
  5. Awaryjnie zamknięta w 2018 roku z powodu złego stanu torowiska.
  6. Co drugi kurs w międzyszczycie skrócony do Dworca Towarowego.
  7. Kursuje od 5 do 20.
  8. W soboty kursuje od 6 do 18:30.
  9. W święta kursuje od 9 do 18:30.
  10. Częstotliwość kursowania ograniczona na okres wakacyjny. Pełna częstotliwość nie jest znana.
  11. Kursuje od 6 do 19.
  12. Kursuje od 5:30 do 9 i od 14 do 18:30.
  13. Co drugi kurs w międzyszczycie i dni wolne skrócony do Kopca Wandy.
  14. Kursuje od 6 do 10 i od 14:45 do 19.

Przypisy | edytuj kod

  1. Sieć trakcyjna 0,6 kV DC. transportszynowy.pl. [dostęp 2015-02-21].
  2. Schematy Komunikacji Miejskiej Krakowa. kmkrakow.atlaskolejowy.pl. [dostęp 2014-09-02].
  3. Gazeta Krakowska: Szybki Tramwaj w Krakowie. Otwarcie estakady Lipska – Wielicka. 2015-08-30. [dostęp 2016-12-08].
  4. Stan Krakowskich torowisk. W: Zarząd Infrastruktury Komunalnej i Transportu w Krakowie [on-line]. 2018-03-26. [dostęp 2020-04-25].
  5. Bartosz Dybała: Kraków. Torowiska są w fatalnym stanie, więc tramwaje muszą zwalniać (pol.). gazetakrakowska.pl, 2019-03-01. [dostęp 2019-07-31].
  6. Zestawienie taboru tramwajowego w Krakowie. PSKMS Kraków. [dostęp 2015-10-12].
  7. a b Pętle tramwajowe. www.kmk.krakow.pl. [dostęp 2010-07-07].
  8. Pętle tramwajowe – G. www.kmk.krakow.pl. [dostęp 2010-07-07].
  9. Śląskie 111N w Krakowie. psmkms.krakow.pl. [dostęp 2010-07-07].
  10. Światowe Dni Młodzieży 2016. kmk.krakow.pl. [dostęp 2020-07-10].
  11. Marek Gancarczyk. Zmiana numerów inwentarzowych krakowskich tramwajów. „Przewoźnik Krakowski”. 2 (56), s. 42, 2015. MPK Kraków. [dostęp 2015-09-12]. 
  12. / Tabor / Tramwaje. MPK Kraków, 2018-01-03. [dostęp 2018-01-04].
  13. a b Drugi Lajkonik już w Krakowie. MPK Kraków. [dostęp 2020-04-01].
  14. Informacje o krakowskich tramwajach. kmk.krakow.pl. [dostęp 2019-01-13].
  15. Stadler dostarczy kolejne tramwaje do Krakowa, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-04-29]  (pol.).
  16. a b c TRAMWAJ TANGO KRAKÓW Lajkonik. Stadler. [dostęp 2019-01-13].
  17. Umowa na dostawę 36 nowych tramwajów podpisana. MPK Kraków, 2014-07-04. [dostęp 2014-11-08].
  18. Pierwsza wizualizacja Krakowiaka – jest umowa!. infotram.pl, 2014-07-03. [dostęp 2014-07-03].
  19. Krakowiak – najdłuższy tramwaj w Polsce – w trakcie łączenia. Transport Publiczny, 2015-06-29. [dostęp 2015-07-06].
  20. Wszystkie Krakowiaki dostarczone. infotram.pl, 2015-12-29. [dostęp 2015-12-29].
  21. InfoTram: Nevelo jest dzierżawiony przez MPK Kraków (pol.). infotram.pl, 2015-03-31. [dostęp 2015-03-31].
  22. Newag: Tramwaj Nevelo (pol.). [dostęp 2014-09-17].
  23. InfoTram: Nevelo wrócił do Krakowa. Ponownie na testy (pol.). infotram.pl, 2016-11-27. [dostęp 2016-11-28].
  24. / Tabor / Tramwaje / Wagon NGT 8. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  25. / Tabor / Tramwaje / Wagon 405N. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  26. Pierwsze jazdy 405Kr. infotram.pl, 2012-01-19. [dostęp 2012-01-19].
  27. Jacek Kołodziej. Wagon z Düsseldorfu z elementem niskiej podłogi. „Przewoźnik Krakowski”. 3 (53), s. 42, 2014. 
  28. / Tabor / Tramwaje / Wagon EU8N. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  29. Jacek Kołodziej. Wagon EU8N. „Świat Kolei”. 2/2011, s. 46–47. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962
  30. MPK zakończyło projekt modernizacji wagonów EU8N. infotram.pl, 2016-07-15. [dostęp 2016-07-15].
  31. / Tabor / Tramwaje / Wagon GT8S. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  32. Jacek Kołodziej. Wagon z Düsseldorfu z elementem niskiej podłogi. „Przewoźnik Krakowski”. 3 (53), s. 11–12, 2014. 
  33. a b / Tabor / Tramwaje / Wagon N8. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  34. a b / Tabor / Tramwaje / Wagon E1, C3. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  35. a b / Tabor / Tramwaje / Wagon NGT 6. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  36. a b / Tabor / Tramwaje / Wagon 105N/Na. MPK Kraków. [dostęp 2015-10-15].
  37. Kołodziej 2010 ↓, s. 186.
  38. Przenośny rozjazd w Krakowie. InfoTram. [dostęp 2012-05-22].
  39. Ilostan taboru. KMK Kraków. [dostęp 2015-08-29].
  40. a b Kołodziej 2010 ↓, s. 228.
  41. Kołodziej 2010 ↓, s. 237.
  42. Tomasz Haładyj: Opowieść o częstochowskich tramwajach. Częstochowa: Muzeum Częstochowskie, 2009, s. 108. ISBN 978-83-601286-1-9.
  43. 110 lat tramwaju elektrycznego. MPK Kraków. [dostęp 2015-02-21].
  44. a b MPK Kraków z jedną ofertą na 60 tramwajów. Tylko Stadler. transport-publiczny.pl. [dostęp 2019-01-15].
  45. Czterech producentów chce dostarczyć nowe tramwaje do Krakowa. MPK Kraków, 2016-10-24. [dostęp 2016-12-05].
  46. MPK SA z umową na dofinansowanie zakupu 35 niskopodłogowych tramwajów. MPK Kraków, 2016-12-06. [dostęp 2016-12-07].
  47. Firma PESA Bydgoszcz SA wykluczona z przetargu. MPK Kraków, 2016-11-10. [dostęp 2016-12-05].
  48. transport-publiczny.pl: Pesa wraca do gry w Krakowie. Ostateczna decyzja sądu. 2017-06-23. [dostęp 2017-07-29].
  49. transport-publiczny.pl: To jednak Pesa wygrywa przetarg w Krakowie na kolejne tramwaje. 2017-08-08. [dostęp 2017-08-09].
  50. Umowa na dostawę 50 tramwajów do Krakowa z Pesą nie została podpisana. 2017-11-13. [dostęp 2017-11-19].
  51. / Aktualności / 1 maja zmiana cen biletów komunikacji miejskiej – to warto wiedzieć, mpk.krakow.pl [dostęp 2019-04-25] .
  52. Pierwszy tramwaj Stadlera już w Krakowie. MPK Kraków. [dostęp 2019-01-13].
  53. Nocne testy tramwaju Stadlera. MPK Kraków. [dostęp 2019-01-15].
  54. MPK otworzyło ofertę na dostawę 60 nowych tramwajów do Krakowa. MPK Kraków. [dostęp 2019-01-15].
  55. Ogromne pieniądze na krakowską komunikację. psmkms.krakow.pl. [dostęp 2015-02-21].
  56. RAPORT BIEŻĄCY 11 / 2017. 2017-02-23. [dostęp 2017-03-14].
  57. Wiemy, kto zbuduje tramwaj do Górki Narodowej. 2017-03-10. [dostęp 2017-03-14].
  58. Kraków: ZUE z PORR-em zbudują tramwaj do Górki Narodowej?. Transport Publiczny. [dostęp 2016-12-02].
  59. Konsultacje ws. tramwaju z Meissnera do Mistrzejowic. Onet. [dostęp 2015-02-21].
  60. Trasa Łagiewnicka za 802 mln zł. Czas na wielkie budowanie. Gazeta Krakowska. [dostęp 2016-12-02].
  61. ZiKiT: Plany remontów torowisk 2016–2021. 2016-09-19. [dostęp 2016-12-05].
  62. Omiń korki – odc. 99. YouTube. [dostęp 2015-02-21].
  63. Pierwsze tablice LCD na ulicach Krakowa. psmkms. [dostęp 2015-02-21].

Bibliografia | edytuj kod

  • Jerzy Duda: Początki komunikacji miejskiej w Krakowie, w: Biuletyn Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie, zesz. 3, Kraków 2010.
  • Jacek Kołodziej: Krakowskie tramwaje. Rybnik: Eurosprinter, 2010, s. 186. ISBN 978-83-926946-9-4.
  • Janusz Osman, Jan Koźmic: Kronika krakowskich linii tramwajowych 1882–2007. Kraków 2008.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Tramwaje w Krakowie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy