Transkrypcja Hepburna


Transkrypcja Hepburna w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Transkrypcja Hepburna (jap. ヘボン式ローマ字 Hebon-shiki rōmaji, dosł. znaki rzymskie (łacińskie) metodą Hepburna) – nosząca nazwisko Jamesa Curtisa Hepburna transkrypcja pisma i dźwięków języka japońskiego na alfabet łaciński, którą wykorzystał w trzecim wydaniu swojego słownika japońsko-angielskiego z 1887 roku. System został pierwotnie zaproponowany przez Stowarzyszenie Latynizacji (jap. 羅馬字会 Rōmajikai) w 1885 roku. System Hepburna został później poprawiony i nazwany shūsei Hebon-shiki rōmaji (jap. 修正ヘボン式ローマ字). Pierwotnie wspomnianą, poprawioną wersję określano jako hyōjun-shiki rōmaji (jap. 標準式ローマ字, standardowy styl latynizacji).

Spis treści

Wprowadzenie | edytuj kod

Obecny system Hepburna jest najszerzej stosowaną i najprostszą metodą transkrypcji języka japońskiego. Wystarczy jedynie poznać i zapamiętać stosunkowo proste w tym przypadku zasady zmienionej wymowy angielskiej, ale oddającej prawidłową wymowę w języku japońskim[1].

Ze względu na to, że niektóre słowa japońskie, jak np. 芸者 geisha, czy 将軍 shōgun dotarły do Polski zanim rozpowszechniła się transkrypcja Hepburna, były one i nadal są często w zapisie: gejsza i szogun. Stało się tak w wyniku bezpośredniego przeniesienia wymowy angielskiej, odmiennej od wymowy w języku japońskim. Zapis w języku polskim, zgodny z wymową w języku japońskim, to odpowiednio: gejsia/geisia i siogun.

Warianty | edytuj kod

Istnieje wiele wariantów latynizacji Hepburna. Dwoma najpopularniejszymi są:

  • Wersja tradycyjna (ang. traditional Hepburn), zdefiniowana w różnych wydaniach słownika Hepburna, z których wydanie trzecie (1886)[2] jest uważane za autorytatywne[3]. Ten wariant charakteryzuje się zapisywaniem zgłoskotwórczego n jako m przed spółgłoskami b, m i p, np. Shimbashi dla 新橋.
  • Wersja zmodyfikowana (jap. 修正ヘボン式 shūsei Hebon-shiki, ang. modified Hepburn), znana też jako wersja poprawiona, w której zapis zgłoskotwórczego n jako m przed pewnymi spółgłoskami nie jest już używany, np. Shinbashi dla 新橋. Wersja ta została wprowadzona w trzecim wydaniu New Japanese-English Dictionary (1954) wydawnictwa Kenkyūsha, a później zaadaptowana przez Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych[4]. Jest to najpopularniejszy system transkrypcji języka japońskiego w obcojęzycznych słownikach i publikacjach[5][6].

W samej Japonii istnieją trzy warianty przeznaczone oficjalnie do różnych zastosowań:

  • Standard kolejowy (jap. 鉄道掲示基準規程 Tetsudō keiji kijun kitei)[7], zgodny z hyōjun-shiki rōmaji. Wszystkie koleje JR i inne większe koleje korzystają z tego wariantu w nazwach stacji.
  • Standard Ministerstwa Ziemi, Infrastruktury, Transportu i Turystyki[8], który wykorzystuje wersję zmodyfikowaną, długie ō zapisując jednak jako o, np. Otacho dla 太田町. Wariant ten wykorzystywany jest na znakach drogowych.
  • Standard paszportowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych (jap. 外務省旅券規定 Gaimushō ryoken kitei)[9], który zezwala na używanie „znaków spoza transkrypcji Hepburna” (jap. 非ヘボン式ローマ字 hi-Hebon-shiki rōmaji) w latynizacji japońskich nazwisk, zwłaszcza w paszportach. W szczególności zapisuje zgłoskotwórcze n jako m przed spółgłoskami b, m i p oraz pozwala na zapis długiego ō jako oh, oo lub ou (np. nazwisko 佐藤 może zostać zapisane jako Satoh, Satoo lub Satou).

Szczegóły tych wariantów znajdują się niżej.

Przestarzałe | edytuj kod

Latynizacje które pojawiły się w pierwszym i drugim wydaniu słownika Hepburna mają głównie znaczenie historyczne. Warte wspomnienia różnice między wersją trzecią i późniejszymi obejmują:

Druga wersja | edytuj kod

  • エ, ヱ zapisywane są jako ye (np. Yedo),
  • ズ, ヅ zapisywane są jako dzu (np. kudzu, tsudzuku),
  • キャ, キョ, キュ zapisywane są jako kiya, kiyo oraz kiu,
  • クワ zapisywane jest kuwa.

Pierwsza wersja | edytuj kod

Oprócz tych z drugiej wersji istnieją następujące różnice:

  • ス zapisywane jest sz,
  • ツ zapisywane jest tsz,
  • ズ, ヅ zapisywane są jako dz.

Cechy | edytuj kod

Główną cechą latynizacji Hepburna jest to, iż jej pisownia opiera się na fonologii języka angielskiego. Tam, gdzie sylaby konstruowane w sposób regularny według sylabariusza języka japońskiego zawierają „niestabilną” spółgłoskę dla współczesnego języka mówionego, ortografia zmieniana jest na lepiej oddającą, dla władających angielszczyzną, właściwy dźwięk; przykładowo し zapisywane jest jako shi, nie zaś * si.

Część językoznawców jest niechętna latynizacji Hepburna, ponieważ pisownia oparta na wymowie może przesłaniać regularne pochodzenie struktur fonetycznych, fleksji i koniugacji języka japońskiego[10]. Zwolennicy twierdzą z kolei, że latynizacja ta nie jest przeznaczona do bycia narzędziem językoznawczym. Korzysta z niej w swojej Gramatyce japońskiej[1] autorytet polskiej japonistyki, Romuald Huszcza.

Wymowa | edytuj kod

 Zobacz też: fonetyka języka japońskiego.

Zapis transkrypcji Hepburna znajduje dość dobre przybliżenie w polskich głoskach. Wszystkie głoski z wyjątkiem poniższych wymawia się tak samo jak w języku polskim:

  • ch wymawia się jak ć;
  • j wymawia się jak ;
  • sh wymawia się jak ś;
  • ts wymawia się jak c;
  • w wymawia się jak ł;
  • y wymawia się jak j;
  • z wymawia się jak dz.

Następujące głoski są raczej obce dla użytkowników języka polskiego:

  • u wymawia się z rozluźnionymi ustami;
  • f nie jest spółgłoską wargowo-zębową, a dwuwargową, co upodabnia ją do dmuchnięcia; przez co jest zgodna z szeregiem h
  • r wymawiane różnie: od l do r, zwykle w pozycji dziąsłowo-zębowej języka, zawsze przy jego pojedynczym ruchu.
  • n wymawia się zależnie od pozycji:
    • jak n nosowe i dźwięczne (potencjalnie dowolnie przedłużalne), jeśli zapisane jest jako n' bądź n na końcu wyrazu, jeśli nie zachodzi jedna z poniższych sytuacji,
    • jak zwykłe n przed następującymi literami latynizacji: t, d, z, ch i j (geminizowane przed n),
    • jak n wymawiane w polskich wyrazach bank czy tango przed k i g,
    • jak m przed p i b (geminizowane przed m).

Długie samogłoski | edytuj kod

A + A | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie a + a zapisywane jest jako aa, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji.
  • 邪悪(じゃあく): {ji + ya} + {a + ku} = jaaku – zło

Tradycyjna latynizacja Hepburna:

Długa samogłoska a zawsze zapisywana jest jako aa.
  • お婆さん(おばあさん): {o} + {ba + a} + {sa + n} = obaa-san[11] – babcia

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

W pozostałych przypadkach długa samogłoska a oznaczana jest makronem.
  • お婆さん(おばあさん): {o} + {ba + a} + {sa + n} = obāsan[12] – babcia

I + I | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie i + i zawsze zapisywane jest jako ii.
  • お兄さん(おにいさん): o + ni + i + sa + n = oniisan – starszy brat
  • お爺さん(おじいさん): o + ji + i + sa + n = ojiisan – dziadek
  • 美味しい(おいしい): o + i + shi + i = oishii – smaczny
  • 新潟(にいがた): ni + i + ga + ta = Niigata
  • 灰色(はいいろ): ha + i + i + ro = haiiro – popielaty

U + U | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie u + u zapisywane jest jako uu, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji lub na końcu słownikowej formy czasownika.
  • 食う(くう): {ku} + {-u} = kuu – jeść
  • 縫う(ぬう): {nu} + {-u} = nuu – szyć
  • 湖(みずうみ)[a]: {mi + zu} + {u + mi} = mizuumi – jezioro
W pozostałych przypadkach długa samogłoska u oznaczana jest makronem.
  • 数学(すうがく): {su + u} + {ga + ku} = sūgaku – matematyka
  • 注意(ちゅうい): {chu + u} + {i} = chūi – uwaga
  • ぐうたら: {gu + u + ta + ra} = gūtara – próżniak

E + E | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie e + e zapisywane jest jako ee, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji.
  • 濡れ縁(ぬれえん): {nu + re} + {e + n} = nureen – niezadaszona weranda

Tradycyjna latynizacja Hepburna:

Długa samogłoska e zapisywana jest jako e lub ee.
  • お姉さん(おねえさん): {o} + {ne + e} + {sa + n} = oneesan[11] – starsza siostra

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

W pozostałych przypadkach długa samogłoska e oznaczana jest makronem.
  • お姉さん(おねえさん): {o} + {ne + e} + {sa + n} = onēsan[12] – starsza siostra

O + O | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie o + o zapisywane jest jako oo, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji.
  • 小躍り(こおどり): {ko} + {o + do + ri} = koodori – taniec
W pozostałych przypadkach długa samogłoska o oznaczana jest makronem.
  • 氷(こおり): {ko + o + ri} = kōri – lód
  • 遠回り(とおまわり): {to + o} + {ma + wa + ri} = tōmawari – okrężna droga
  • 大阪(おおさか): {o + o} + {sa + ka} = ŌsakaOsaka

O + U | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie o + u zapisywane jest jako ou, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji lub na końcu słownikowej formy czasownika.
  • 追う(おう): {o} + {-u} = ou – gonić
  • 迷う(まよう): {ma + yo} + {-u} = mayou – zgubić się
  • 子馬(こうま): {ko} + {u + ma} = kouma – źrebię
  • 仔牛(こうし): {ko} + {u + shi} = koushi – cielę
W pozostałych przypadkach długa samogłoska o oznaczana jest makronem.
  • 学校(がっこう): {ga + (sokuon)} + {ko + u} = gakkō – szkoła
  • 東京(とうきょう): {to + u} + {kyo + u} = TōkyōTokio
  • 勉強(べんきょう): {be + n} + {kyo + u} = benkyō – nauka
  • 電報(でんぽう): {de + n} + {po + u} = dempō[11] lub denpō[12] – telegram
  • 金曜日(きんようび): {ki + n} + {yo + u} + {bi} = kinyōbi[11] lub kin’yōbi[12] – piątek
  • 格子(こうし): {ko + u} + {shi} = kōshi – krata

E + I | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie e + i zapisywane jest jako ei.
  • 学生(がくせい): ga + ku + se + i = gakusei – student
  • 経験(けいけん): ke + i + ke + n = keiken – doświadczenie
  • 制服(せいふく): se + i + fu + ku = seifuku – mundurek
  • 姪(めい): me + i = mei – bratanica, siostrzenica

Pozostałe połączenia samogłosek | edytuj kod

Wszystkie pozostałe połączenia samogłosek zapisywane są oddzielnie.

  • 軽い(かるい): ka + ru + i = karui – lekki
  • 鴬(うぐいす): u + gu + i + su = uguisu – wierzbownik japoński
  • 甥(おい): o + i = oi – bratanek, siostrzeniec

Zapożyczenia językowe | edytuj kod

Długie samogłoski w wyrazach zapożyczonych oznaczone znakiem chōonpu (ー) zapisywane są z makronami (ā, ī, ū, ē, ō).

  • セーラー: se + (chōonpu) + ra + (chōonpu) = sērā – marynarz
  • パーティー: pa + (chōonpu) + ti + (chōonpu) = pātī – impreza
  • ヒーター: hi + (chōonpu) + ta + (chōonpu) = hītā – grzejnik
  • タクシー: ta + ku + shi + (chōonpu) = takushī – taksówka
  • スーパーマン: su + (chōonpu) + pa + (chōonpu) + ma + n = SūpāmanSuperman
  • バレーボール: ba + re + (chōonpu) + bo + (chōonpu) + ru = barēbōru – siatkówka
  • ソール: so + (chōonpu) + ru = sōru – podeszwa

Połączenia samogłosek w wyrazach zapożyczonych zawsze zapisywane są oddzielnie.

  • バレエ: ba + re + e = baree – balet
  • ソウル: so + u + ru = souru – dusza, Seul
  • ミイラ: mi + i + ra = miira – mumia

Inne odmiany | edytuj kod

Istnieje również różne odmiany transkrypcji Hepburna do oznaczania długich samogłosek. Na przykład 東京(とうきょう) może zostać zapisane jako:

  • Tōkyō: oznaczane makronami. Zgodne z zasadami wersji tradycyjnej oraz zmodyfikowanej systemów, uważane za standard;
  • Tokyo: nieoznaczane. Jest to zgodne z wyrazami japońskimi, które weszły do angielszczyzny lub polszczyzny (np. Osaka, gdzie pierwsza samogłoska jest długa). Jest to również niepisana konwencja używana w systemie przyjętym de facto i używanym w znakach i innych anglojęzycznych informacjach w Japonii;
  • Tôkyô: oznaczane akcentami przeciągłymi (cyrkumfleksami lub popularnie: daszkami). Cyrkumfleksy wykorzystywane są w alternatywnych latynizacjach Nihon-shiki oraz Kunrei-shiki i używane, jeżeli procesor tekstu nie umożliwia użycia makronów.
  • Tohkyoh: oznaczane za pomocą h (jedynie po o). Niekiedy znane pod nazwą „wersji paszportowej”, jako że japońskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zezwoliło (jednak nie wymaga) na wykorzystanie w paszportach[9];
  • Toukyou: zapisywane za pomocą pisowni kany: ō jako ou lub oo (zależnie od kany) oraz ū jako uu. Sposób ten jest czasami nazywany wāpuro rōmaji[b], ponieważ służy on do tworzenia tekstu japońskiego przy użyciu procesora tekstu (jap. do purosessā z ang. word processor) wyposażonego w klawiaturę z alfabetem łacińskim i sylabariuszem japońskim. Metoda ta pozwala na dokonywanie zapisu wyrazu w kanie, rozróżniając między おう (jak np. w とうきょう (jap. 東京) zapisywanym Toukyou) oraz おお (jak w とおい (jap. 遠い) zapisywanym tooi). Słowo wāpuro oznacza urządzenie do sporządzania tekstów w języku japońskim, przypominające wyglądem maszynę do pisania z niewielkim ekranem. Program do niej nazywa się wāpuro-sofuto (sofuto pochodzi od software). Metoda i maszyny te były w powszechnym użyciu w Japonii w latach 70. i 80. XX w., przed erą komputerów. Obecnie w podobny sposób sporządza się teksty przy pomocy klawiatury komputera;
  • Tookyoo: zapisywane przez podwajanie samogłosek. Zgodne z zasadami transkrypcji JSL, ale popularne również podczas zapisywania wyrazów obcego pochodzenia bez odwołania do konkretnego systemu, np. paatii dla パーティー (z ang. party, przyjęcie) zamiast pātī.

Partykuły | edytuj kod

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

  • Partykułę ha は zapisuje się wa.

Tradycyjna latynizacja Hepburna[11]:

  • Partykułę he へ zapisuje się ye (e po reformie ortografii w 1946 roku).
  • Partykułę wo を zapisuje się wo.

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna[12]:

  • Partykułę he へ zapisuje się e.
  • Partykułę wo を zapisuje się o.

Zgłoskotwórcze n | edytuj kod

Tradycyjna latynizacja Hepburna[11]:

Zgłoskotwórcze n (ん) zapisywane jest jako n przed spółgłoskami, ale jako m przed spółgłoskami wargowymi, t.j. b, m i p. Przed samogłoskami i y zapisywane jest jako n- (z myślnikiem; aby uniknąć niejasności pomiędzy na przykład んあ n + a i な na lub んや n + ya i にゃ nya).
  • 案内(あんない): annai – oprowadzanie
  • 群馬(ぐんま): GummaGunma
  • 簡易(かんい): kan-i – prostota
  • 信用(しんよう): shin-yō – zaufanie

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna[12]:

Zapis m przed spółgłoskami wargowymi został zastąpiony zapisem n. Przed samogłoskami i y stosuje się zapis n’ (z apostrofem).
  • 案内(あんない): annai – oprowadzanie
  • 群馬(ぐんま): Gunma – Gunma
  • 簡易(かんい): kan’i – prostota
  • 信用(しんよう): shin’yō – zaufanie

Podwójne spółgłoski | edytuj kod

Podwójne lub geminizowane spółgłoski oznaczane są poprzez podwojenie spółgłoski po sokuonie, っ, z wyjątkiem ch, które geminizowane przechodzi w tch[11][12].

  • 結果(けっか): kekka – wynik
  • さっさと: sassato – szybko
  • ずっと: zutto – cały czas
  • 切符(きっぷ): kippu – bilet
  • 雑誌(ざっし): zasshi – magazyn
  • 一緒に(いっしょに): isshoni – razem
  • こっち: kotchi (nie kocchi) – tędy
  • 抹茶(まっちゃ): matcha (nie maccha) – matcha
  • 三つ(みっつ): mittsu – trzy

Tabele latynizacji Hepburna | edytuj kod

  • † – Znaki oznaczone na czerwono to znaki historyczne, które są przestarzałe we współczesnej japońszczyźnie[14][15].
  • ‡ – We współczesnej japońszczyźnie znak ヲ wo powinien być zapisywany fonetycznie jako o w przypadku użycia jako partykuły i tylko czasami wymawia się go wo w niektórych zapożyczeniach (np. niestandardowe ヲッカ wokka dla wyrazu „wódka”).

Dla rozszerzonej katakany | edytuj kod

Połączenia tych znaków wykorzystywane są głównie do reprezentowania dźwięków w wyrazach obcojęzycznych.

Digrafy na pomarańczowym tle używane są do zapisu zapożyczeń i zagranicznych nazw, na niebieskim tle – do dokładniejszej transliteracji obcych dźwięków (zgodnie z zaleceniami japońskiego Ministerstwa Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii[16]). Digrafy katakany na beżowym tle sugerowane są przez American National Standards Institute[17] i British Standards Institution[18] jako możliwe do stosowania. Natomiast znaki z fioletowym tłem pojawiły się w standardzie Hyōjun-shiki z 1974[19].

  • * – Wykorzystanie ウゥ do reprezentowania wu jest rzadkością we współczesnym japońskim, poza slangiem internetowym i transkrypcją łacińskiego digrafu VV w katakanie.
  • ⁑ – Znak ヴ ma rzadko stosowany odpowiednik w hiraganie ゔ, który również oznacza vu w latynizacji Hepburna.
  • ⁂ – Znaki oznaczone na zielono są przestarzałe we współczesnej japońszczyźnie i stosowane bardzo rzadko[14][15].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Romuald Huszcza, Maho Ikushima, Jan Majewski: Gramatyka japońska: podręcznik z ćwiczeniami. Tom I. Wyd. II. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003. ISBN 83-233-1802-6.
  2. J. C. Hepburn, A Japanese-English and English-Japanese Dictionary (Słownik japońsko-angielski i angielsko-japoński (jap. 改正増補和英英和語林集成)), Shanghai, American Presbyterian Mission Press, 1886. (ang.).
  3. 明治学院大学図書館 – 『和英語林集成』デジタルアーカイブス (jap.). Meijigakuin.ac.jp. [dostęp 2012-07-13].
  4. Japanese (ang.). Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych. [dostęp 2013-12-16].
  5. UHM Library: Japan Collection Online Resources (ang.). Hawaii.edu, 2005-10-06. [dostęp 2013-12-16].
  6. UNGEGN Working Group on Romanization Systems: Japanese (ang.). W: REPORT ON THE CURRENT STATUS OF UNITED NATIONS ROMANIZATION SYSTEMS FOR GEOGRAPHICAL NAMES [on-line]. 2013-09-24. [dostęp 2013-12-16].
  7. 鉄道掲示基準規程.
  8. 道路標識のローマ字(ヘボン式) の綴り方.
  9. a b パスポートセンター ヘボン式ローマ字表: 神奈川県.
  10. 松浦四郎. 104年かかった標準化. „標準化と品質菅理 -Standardization and Quality Control-”. 45, s. 92–93, październik 1992. Japanese Standards Association (jap.). 
  11. a b c d e f g James Curtis Hepburn: A Japanese-English And English-Japanese Dictionary. Wyd. 3. 1886. (ang.)
  12. a b c d e f g Kenkyusha’s New Japanese-English Dictionary. Wyd. 4. Kenkyūsha, 1974. (ang.)
  13. Katakana Shingo-jiten, Gakken 2003, s. 758.
  14. a b Rząd Japonii: 昭和21年内閣告示第33号 「現代かなづかい」 (jap.). 16 listopada 1946. [dostęp 2012-07-13].
  15. a b Rząd Japonii: 昭和61年内閣告示第1号 「現代仮名遣い」 (jap.). Ministerstwo Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii, 1 lipca 1986. [dostęp 2012-07-13].
  16. Rząd Japonii: 平成3年6月28日内閣告示第2号:外来語の表記 (jap.). Ministerstwo Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii. [dostęp 2012-07-13].
  17. ■米国規格(ANSI Z39.11-1972)―要約 (jap.). [dostęp 2012-07-13].
  18. ■英国規格(BS 4812: 1972)―要約 (jap.). [dostęp 2012-07-13].
  19. 天野景康: ローマ字文の手ほどき: 標準式ローマ字書き日本語の書き方 (jap.). 1974. [dostęp 2012-07-13].

Uwagi | edytuj kod

  1. Japońskie słowo みずうみ („jezioro”), choć zapisywane za pomocą pojedynczego znaku 湖, jest połączeniem słów 水(みず) (mizu, „woda”) i 海(うみ)(umi, „morze”).
  2. Z ang. word processor, inaczej po jap. bunsho-sakuseiki[13].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Transkrypcja Hepburna" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy