Tylicz


Na mapach: 49°23′48,5″N 21°01′25,5″E/49,396806 21,023750

Tylicz w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Zabytkowy drewniany kościół Piotra i Pawła Zabytkowa dawna cerkiew greckokatolicka Nowy kościół parafialny Park Zdrojowy ze źródłem wody mineralnej Rynek z pomnikiem Kazimierza Pułaskiego Pomnik króla Kazimierza Wielkiego Golgota Mofeta Pomnik bp. Piotra Tylickiego

Tyliczwieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Krynica-Zdrój.

Tylicz (Miastko) uzyskał lokację miejską przed 1325 rokiem, zdegradowany przed 1400 rokiem, ponowne nadanie praw miejskich w 1612 roku, degradacja przed 1934 rokiem[3]. Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wieku[4]. W latach 1973–1976 istniała gmina Tylicz. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Tylicz położony jest 6 km na wschód od Krynicy, u zbiegu rzeki Muszynka (Tyliczanka) i uchodzącego do niej potoku Mochnaczka. Znajduje się na granicy dwóch mezoregionów: Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego. Wieś leży przy drodze krajowej 75. W pobliżu znajduje się nieistniejące już przejście graniczne Muszynka-Kurov ze Słowacją na Przełęczy Tylickiej (683 m n.p.m.).

Części wsi | edytuj kod

Geologia | edytuj kod

W miejscowości znajdują się źródła i odwierty wód mineralnych typu szczawa oraz rozlewnia wód mineralnych. Ponadto w miejscowości występują ekshalacje dwutlenku węgla Mofeta Tylicz[8][9].

Dwa źródła zabudowane są stylowymi pijalniami: Źródło Bradowiec oraz Zdrój Główny w Parku Zdrojowym. Na południe od Tylicza malowniczy przełom Muszynki, znajduje się tam początek ścieżki edukacyjno-przyrodniczej "Na Rakowsku".

Historia | edytuj kod

  • W XI-XIII wieku istnieje osada pod nazwą Ornawa na szlaku między Polską a Węgrami.
  • W 1336 – wieś królewska.
  • 10 września 1363 nadanie praw miejskich przez króla Kazimierza Wielkiego.
  • 30 lipca 1391 – przekazanie przez króla Władysława Jagiełłę prawa własności biskupom krakowskim, włączenie do Kresu Muszyńskiego (Miastko alias Novum Oppidum).
  • Październik 1410 – spalenie i zniszczenie Miastka przez wojska węgierskie pod dowództwem Ścibora ze Ściborzyc-wojewody siedmiogrodzkiego.
  • XVI w. – upadek miasta.
  • 26 czerwca 1612 – biskup krakowski Piotr Tylicki ponownie nadaje prawa miejskie, od tej pory miejscowość nazywa się Tylicz. Dokument lokacyjny został wystawiony w Bodzentynie koło Kielc 26 lipca 1612 r. Biskup określił prawa i obowiązki mieszczan tylickich „na wzór miasta Muszyny”. Miasto otrzymuje prawo do cotygodniowego targu, czterech jarmarków rocznie oraz nowy herb.
  • 1627 rok – biskup krakowski Marcin Szyszkowski wydaje przywilej dla Cechu Rzemiosła Wszelakiego w mieście Tyliczu.
  • 1637 rok- parafia w Tyliczu zakłada w mieście szpital dla ubogich.
  • 1662 rok – Tylicz liczy 352 mieszkańców. Większymi miastami w tym czasie były: Nowy Sącz 1325 mieszkańców, Stary Sącz 945 mieszkańców, Muszyna 541 mieszkańców, Nowy Targ 448 mieszkańców.
  • 1769–1770 – miejsce stacjonowania konfederatów barskich.
  • 12 kwietnia 1763 rok – Sąd Kryminalny Kresu Muszyńskiego wydał wyrok śmierci za czarowstwo i bałwochwalstwo na Orynie Pawliszance przez spalenie na stosie, na podstawie art. 63. Prawa Chełmińskiego . Wyrok wykonano na wzgórzu Szubienica.
  • 1781 – włączenie do dóbr kameralnych (K.k. Muszyner Cameral Verwaltung). Napływ Żydów.
  • 1900 – powstała Ochotnicza Straż Pożarna
  • 1935 – utrata praw miejskich (według innych danych w 1914 lub 1930). Siedziba władz gminy zbiorowej.

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Tylicz”[10].

  • 1939 – oddziały Wojska Polskiego po 2 września 1939 r. stawiły silny opór grupie wozów pancernych armii słowackiej działających na rzecz armii niemieckiej. Słowacy zostali zmuszeni do wycofania się.
  • 1955 – siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej (dla gromad: Tylicz, Mochnaczka Niżna, Muszynka).
  • 1966 – uroczyste obchody 600-lecia Tylicza.
  • 1973 – reaktywowanie gminy Tylicz.
  • 1975 – włączenie do Gminy Uzdrowiskowej Krynica.
  • 1992 – budowa rozlewni wód mineralnych Multi Vita
  • 2004-2005 - założenie Parku Zdrojowego, budowa gimnazjum
  • 27 marca 2007 – uroczyste nadanie imienia Jana Pawła II Gimnazjum w Tyliczu
  • 30.03.2010 powstanie Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Tylicza

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo RolnePaństwowy Ośrodek Hodowli Zarodowej Tylicz[11].

Herby Tylicza | edytuj kod

W 1612 r. biskup Tylicki nadał miejscowości razem z prawami miejskimi herb. Przedstawiał on dwie głowy patronów miasta św. Piotra i św. Pawła.

Obecnie Tylicz używa herbu (w różnych wersjach) przedstawiającego insygnia biskupie z Ewangelią. Podobny jest do herbu Muszyny.

Demografia | edytuj kod

Ludność według spisów powszechnych, w 2009 według PESEL[12][13][14][15][16].

Zabytki | edytuj kod

 Osobny artykuł: Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tyliczu.
  • Przy rynku znajduje się drewniany kościół parafialny z 1612 roku pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła, zarejestrowany jako zabytek pierwszej klasy.
 Osobny artykuł: Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Tyliczu.
  • Dawna cerkiew greckokatolicka z 1743 roku, pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana pełni obecnie funkcję kościoła cmentarnego. Zachowane wyposażenie cerkiewne.
  • Pomnik Kazimierza Pułaskiego, upamiętniający również 650-lecie Tylicza.

Ochotnicza Straż Pożarna | edytuj kod

Od 1900 roku w Tyliczu działa Ochotnicza Straż Pożarna, włączona 30 listopada 2001 do Krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Jednostka posiada trzy samochody pożarnicze MAN TGM 13.290 GBARt 3,5/25, Fiat Ducato oraz Mitsubishi L200 SLRr[17].

Infrastruktura sportowo-rekreacyjna | edytuj kod

Ośrodki narciarskie | edytuj kod

Szlaki turystyczne | edytuj kod

Kopiec Pułaskiego (Krynica-Zdrój) – Huzary (864 m n.p.m.) – Tylicz

Przypisy | edytuj kod

  1. Wieś Tylicz w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2018-03-15]  (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1311 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 78-79.
  4. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 100.
  5. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. GUS. Rejestr TERYT
  7. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  8. Jacek Rajchel, Lucyna Rajchel, Janusz Cisek, 2013: Mofeta z Tylicza w płaszczowinie magurskiej Karpat zewnętrznych. Przegląd Geologiczny, nr 9
  9. Łukasz Zalesiński "Tylicz i jego mofeta – bulgot kosmicznej wody" [dostęp 03.12.2013]
  10. Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł. T. II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999, s. 28. ISBN 83-87424-77-3.
  11. Internetowy System Aktów Prawnych.
  12. a b Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder. Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, tom XII, „Galizien”, Wien 1907.
  13. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925.
  14. Statystyka Polski, t. XXVI, Warszawa 1926, Główny Urząd Statystyczny.
  15. Statystyka Polski seria C, z. 88 Warszawa 1938 Główny Urząd Statystyczny.
  16. Urząd Statystyczny w Nowym Sączu, Rocznik statystyczny Ziemi Sądeckiej 1966, Nowy Sącz 1998 (przedruk), str.31
  17. OSP Tylicz na portalu Nowy Sącz 112 – Ratownictwo Ziemi Sądeckiej

Bibliografia | edytuj kod

  • H. Seroka, Herby miast małopolskich do końca XVIII w., Warszawa 2002.
  • B. Mościcki, Okolice Krynicy, Pruszków 1999.
  • J.Cisek, 650 Lat Tylicza dawnego Miastka, Tylicz 2012.
  • J.Cisek, Dzieje Miastka, obecnego Tylicza w: Zapiski Kazimierzowskie Nr 8/2012

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Tylicz" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy