Wikipedysta:Wkaczmarczyk/brudnopis


Wikipedysta:Wkaczmarczyk/brudnopis w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikipedysta:Wkaczmarczyk Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zbrodnia pomorska 1939 – określenie szeregu aktów eksterminacji bezpośredniej dokonanych na ludności polskiej od pierwszych dni września 1939 r. do pierwszych miesięcy 1940 r. na obszarze blisko 400 miejscowości położonych w 23 powiatach przedwojennego województwa pomorskiego. Proceder ten polegał na ujęciu Polaków i osadzeniu ich w aresztach i punktach zbiorczych, a następnie wytypowaniu spośród tej grupy osób przeznaczonych do rozstrzelania. Wśród ofiar byli przedstawiciele różnych grup społecznych: rolnicy, robotnicy, inteligencja narodowości polskiej, osoby narodowości żydowskiej oraz osoby chore psychicznie. W literaturze naukowej nie funkcjonował do tej pory termin „Zbrodnia pomorska 1939”, częściej można było spotkać określenie „krwawa pomorska jesień”, „pogrom”, „niemiecki Katyń 1939”, jak również „Intelligenzaktion” i „Säuberungsaktion”. Dopiero w ciągu kilku ostatnich lat, w związku z pracami badawczymi prowadzonymi przez historyków dra Tomasza Cerana, dr Izabelę Mazanowską i dr hab. Monikę Tomkiewicz zatrudnionych w Centrali i gdańskim Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej termin „Zbrodni pomorskiej 1939 roku” został doprecyzowany i stanowi przedmiot badań.

Spis treści

Liczba ofiar | edytuj kod

Ze względu na zacieranie śladów zbrodni oraz zniszczenie archiwum Selbstschutzu skalę tych akcji trudno precyzyjnie oszacować liczbowo. Polscy historycy podają, że w 1939 r. na Pomorzu Gdańskim Niemcy zamordowali od 20 do 40 tys. osób (Czesław Madajczyk oszacował minimalną liczbę zamordowanych na 20 tys. osób[1], Kazimierz Radziwończyk[2] i Dariusz Matelski[3] na 30 tys. a Barbara Bojarska na 40 tys.[4]). Do tej pory z imienia i nazwiska zidentyfikowano blisko 10 tys. ofiar. Listy z ustalonymi nazwiskami straconych stanowią materiał dowodowy śledztw prowadzonych w Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku[5].

Sprawcy | edytuj kod

Członkowie Selbstschutzu przed klasztorem w Górce Klasztornej

Zbrodnia ta została dokonana przez oddziały Volksdeutscher Selbstschutz przy aktywnym wsparciu Wehrmachtu, SS i wszystkich struktur policyjnych w tym również Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienst, w skład których wchodziły oddziały operacyjne – Einsatzkommando (EK). Główną rolę kierowniczą w eksterminacji ludności pomorskiej odegrał namiestnik Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie Albert Forster i jego administracja terenowa, której celem było całkowite zniemczenie Pomorza w ciągu 5 lat. W Wolnym Mieście Gdańsk jeszcze przed wybuchem wojny powołano jednostkę szturmowo-wartowniczą SS-Wachsturmbann „Eimann”, która brała udział w eksterminacji ludności polskiej i chorych psychicznie w poszczególnych powiatach. Szczególną rolę w aparacie terroru na Pomorzu Gdańskim odegrali też miejscowi Niemcy działający pod nadzorem SS, skupieni początkowo w lokalnych oddziałach niemieckiej straży obywatelskiej złożone z Volksdeutschów, które de facto służyły do załatwiania osobistych porachunków z polskimi sąsiadami. W związku z tym „Zbrodnia pomorska 1939 roku” określana jest również często jako zbrodnia sąsiedzka. Organizacja Volksdeutscher Selbstschutz powołana została na terenie całej okupowanej Polski, jednak szczególną rolę odegrała na Pomorzu. Jej szefem został były adiutant HimmleraLudolf von Alvensleben „Bubi”. Do organizacji na Pomorzu wstąpiło ponad 38 tys. miejscowych Niemców, czyli niemal wszyscy mężczyźni w wieku od 17 do 45 lat[6][7][8][9][10][11][12][13][14][15].

Aresztowania i egzekucje | edytuj kod

Egzekucja w Barbarce pod Toruniem, jesień 1939 r.,

Mieszkańców polskich wsi i miast wyciągano w nocy siłą z ich domów i doprowadzano do prowizorycznych więzień i aresztów. Miejscami, w których były gromadzone przyszłe ofiary były najczęściej budynki starych fabryk, piwnice gmachów szkolnych, cele na posterunkach policji, kościoły i zamki. W aresztach i obozach znęcano się nad zatrzymywanymi, a w niektórych przypadkach organizowano tam także miejsca kaźni gdzie zabijano więźniów. W aresztach obradowały sądy ludowe (Volksgericht) zwane czasami sądami Selbstschutzu (Selbstschutzgericht), określane przez Polaków mianem Mordkomission. Sądy te kierując się ideologią nazistowską z pełną dowolnością, bez prowadzenia postępowania dowodowego wydawały polecenia mordowania poszczególnych osadzonych tam osób. Większość ofiar II wojny światowej na Pomorzu nie zginęła w obozach koncentracyjnych czy w wyniku działań zbrojnych tylko została rozstrzelana w dołach śmierci. Z obozów zatrzymań i aresztów Polaków wywożono do miejsc kaźni. Miejsca masowych egzekucji na Pomorzu zlokalizowano w żwirowniach i piaskowniach (Paterek koło Nakła nad Notecią, Mniszek) rozległych dolinach i leśnych parowach (bydgoski Fordon, Płutowo), rowach przeciwartyleryjskich i okopach strzeleckich (Tryszczyn, Fordon, Pola Igielskie koło Chojnic). Zgodnie z wytycznymi RSHA najwięcej egzekucji odbyło się w lasach w okolicach większych miejscowości (Lasy Piaśnickie, Lasy Szpęgawskie, Lasy Hopowskie i Mestwinowskie koło Kościerzyny, Lasy Skarszewskie, Lasy Kaliskie obok Kartuz, Barbarka koło Torunia, Las Pińczata obok Włocławka, Las Kujawski i Lasy Rybienieckie koło Klamer, Las Brzezinka koło Brodnicy, Lasy Karnkowskie i Radomockie pod Lipnem). Egzekucji dokonywano także w parkach miejskich (Łasin, Grudziądz, Chojnice, Kcynia), w aresztach i obozach Gestapo i Selbstschutzu („Dom Kaźni” w Rypinie[16], koszary artyleryjskie w Bydgoszczy), na polach należących do majątków polskich i niemieckich gospodarzy. W Karolewie była to polana, na której przed wojną rozgrywano zawody sportowe i wiece polityczne. Miejscami straceń były również cmentarze żydowskie (Skarszewy nad jeziorem Borówno Wielkie, Bydgoszcz, Świecie, Szubin, Wyrzysk, Łobżenica, Kcynia, Włocławek) i rzymskokatolickiej (Bydgoszcz, Nakło nad Notecią)[11][17][18][10][19][20][21].

 Osobny artykuł: Akcja T4.  Osobny artykuł: Intelligenzaktion na Pomorzu.

Proces zacierania śladów i działalność Sonderkommando 1005 na Pomorzu | edytuj kod

Członkowie Sonderkommando 1005 przy maszynie do mielenia kości

Z chwilą zbliżania się frontu wschodniego do granic Rzeszy rozpoczął się proces zacierania śladów popełnionych zbrodni. W 1944 r. na terenie Pomorza Gdańskiego działało Sonderkommando 1005, którego zadaniem było niszczenie dowodów zbrodni popełnionych przez jednostki policyjne i SS oraz zlikwidowanie masowych grobów przed wkroczeniem oddziałów Armii Czerwonej. Wydobyto wówczas z blisko 30 masowych miejsc kaźni zwłoki osób zamordowanych w 1939 r. i dokonano ich spalenia. W niektórych miejscach masowych straceń, jak chociażby w Piaśnicy koło Wejherowa, pomimo prowadzonych od lat badań nie udało się do tej pory potwierdzić działalności komanda specjalnego. W Lasach Piaśnickich do wydobycia i spalenia zwłok jednostki SS i policji wykorzystały 36 więźniów KL Stutthof zwanych „komando do nieba”. Akcja trwała około 7 tygodni. Po jej zakończeniu więźniów również zamordowano i ich ciała także spalono.

Od 1946 r. z inicjatywy członków lokalnych struktur Polskiego Związku Zachodniego oraz Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce zostały powołane specjalne komisje ekshumacyjne w celu ustalenia liczby ofiar pomordowanych w 1939 r. w poszczególnych masowych miejscach straceń. Sukcesywnie w lokalnej prasie ukazywały się artykuły o odkryciu masowych grobów, wówczas to rodziny przyjeżdżały do tych miejsc, aby rozpoznać swoich bliskich. Przy identyfikacji zwłok, prowadzonej z udziałem rodzin pomordowanych, udało się ustalić personalia niektórych osób. Ciała niektórych z rozpoznanych ofiar były zabierane przez rodziny i grzebane na cmentarzach rodzinnych, inne zaś ponownie pochowano w zbiorowych mogiłach w miejscach straceń[22][23][24][25].

Rozliczanie zbrodni pomorskiej 1939 r. | edytuj kod

Gauleiter Albert Forster skazany za sprawstwo kierownicze w zbrodni pomorskiej

Większość sprawców zbrodni pomorskiej 1939 r. nie została odnaleziona po wojnie i nie została sprawiedliwie osądzona. Śledztwa prowadzone od końcówki lat 40. przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Gdańsku były zawieszone w latach 70-tych, z powodu niemożności przesłuchania świadków i osób podejrzanych zamieszkujących na Zachodzie, gdzie trudno było wówczas dotrzeć. Od 2000 r. z chwilą powołania Instytutu Pamięci Narodowej, w Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku i Delegaturze w Bydgoszczy śledztwa w sprawie zbrodni dokonanych w 1939 r. na Pomorzu są sukcesywnie podejmowane i prawomocnie kończone. Po zakończeniu wojny przeprowadzono kilka procesów karnych w których na ławie oskarżonych zasiedli sprawcy kierowniczy zbrodni popełnionych na Pomorzu. Odpowiedzialność karną za te zbrodnie poniósł m.in. były Gauleiter Gdańska Albert Forster, którego Najwyższy Trybunał Narodowy skazał w 1948 r. na karę śmierci. Wyrok wykonano 28 lutego 1952 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie[26]. SS-Gruppenführer Richard Hildebrandt, w latach 1939-1943 Wyższy Dowódca SS i Policji w Okręgu Rzeszy Gdańsk, stanął przed Amerykańskim Sądem Wojskowym w Norymberdze, w procesie określanym jako Fall VIII. Amerykański sąd w jego sprawie nie przeprowadził oceny dowodów i Hildebrandt został uznany za niewinnego. Na karę śmierci został dopiero skazany przez sąd polski w Bydgoszczy. Wyrok wykonano 10 marca 1951 r. Dowodzący Selbstschutzem na całym Pomorzu Ludolf von Alvensleben ps. „Bubi” został zatrzymany w maju 1945 r. w brytyjskiej strefie okupacyjnej i osadzony w byłym obozie Neuengamme, z którego uciekł 11 września 1946 r. Przedostał się z pomocą kościoła ewangelickiego do Ameryki Południowej. Zmarł śmiercią naturalną 1 kwietnia 1970 r. w Santa Rosa de Toay w Argentynie i nigdy nie został pociągnięty do odpowiedzialności karnej, chociaż został zaocznie skazany na karę śmierci przez Sąd Okręgowy w Toruniu[27].

Pamięć o zbrodni pomorskiej | edytuj kod

Pierwszy cmentarz w Lasach Piaśnickich, 1946 r. Tablica pamiątkowa z Pomnika Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939

Pamięć o ofiarach zbrodni pomorskiej 1939 roku jest kultywowana jedynie w wymiarze lokalnym. W Wejherowie działa Stowarzyszenie „Rodzina Piaśnicka”, które dba o groby w Piaśnicy, włącza się w organizację uroczystości ku czci pomordowanych, które co roku odbywają się w Lasach Piaśnickich. Z inicjatywy Stowarzyszenia i ks. Daniela Nowaka część kościoła pw. Chrystusa Króla i Błogosławionej Alicji Kotowskiej w Wejherowie, nazwano właśnie kaplicą Piaśnicą. W Lasach Szpęgawskich natomiast w 2019 r. odsłonięto nowy pomnik upamiętniający pomordowanych, których 2 400 udało się ustalić z imienia i nazwiska. Z kolei w Toruniu w październiku 2018 r. w centrum miasta, będącego stolicą przedwojennego województwa pomorskiego, odsłonięto pomnik ofiar zbrodni pomorskiej 1939. Na pomniku, symbolizującym opuszczony dom do którego domownicy już nie wrócą, wyryto ok. 400 nazw miejscowości w których mordowano pomorskich obywali II Rzeczypospolitej[28].

Przypisy | edytuj kod

  1. Madajczyk 1965 ↓, s. 5.
  2. Radziwończyk 1966 ↓, s. 103.
  3. Matelski 1999 ↓, s. 193.
  4. Bojarska 1972 ↓, s. 51–68, 129-132.
  5. Oddziałowa Komisja w Gdańsku (stan na listopad 2020 r.) (pol.). Instytut Pamięci Narodowej. [dostęp 2021-02-15].
  6. Steyer 1967 ↓.
  7. Bojarska 1972 ↓, s. 53.
  8. Jaszowski, Pyszczyński 1975 ↓.
  9. Jastrzębski, Sziling 1975 ↓, s. 70-82.
  10. a b Grochowina, Sziling 2009 ↓.
  11. a b Ceran 2014 ↓.
  12. Drywa 2015 ↓, s. 7-9.
  13. Mazanowska, Ceran 2017 ↓.
  14. Mazanowska 2019 ↓, s. 8-11.
  15. Ceran, Mazanowska, Tomkiewicz 2018 ↓, s. 8-11.
  16. Gałkowski 2019 ↓, s. 35-66.
  17. Jastrzębski 2016 ↓, s. 289-300.
  18. Ceran, Mazanowska, Tomkiewicz 2018 ↓, s. 12-15.
  19. Bojarska 1979 ↓, s. 53.
  20. Jansen, Weckbecker 1992 ↓.
  21. Ceran 2020 ↓, s. 23-46.
  22. Ceran, Mazanowska, Tomkiewicz 2018 ↓, s. 23-25.
  23. Tomkiewicz 27'2019 ↓.
  24. Krzemień 2016 ↓, s. 125-126.
  25. Hoffmann 2013 ↓, s. 400-403.
  26. Schenk 2002 ↓, s. 481-525.
  27. Kur 1975 ↓.
  28. Tomasz Ceran, Izabela Mazanowska, Monika Tomkiewicz: Zbrodnia pomorska 1939 roku (pol.). Przystanek Historia. [dostęp 2021-02-08].

Bibliografia | edytuj kod

  • Barbara Bojarska: Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim : (wrzesień - grudzień 1939). Poznań: Instytut Zachodni, 1972. OCLC 490637771.
  • Barbara Bojarska. Selbstschutz w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce”. 329, 1979. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Sprawiedliwości. ISSN 0137-2807. OCLC 68734849. 
  • Tomasz Sylwiusz Ceran: Im Namen des Führers... : Selbstschutz Westpreussen i zbrodnia w Łopatkach w 1939 roku. Bydgoszcz: Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2014. ISBN 978-83-7629-673-9. OCLC 898259066.
  • Tomasz Sylwiusz Ceran, Izabela Mazanowska, Monika Tomkiewicz: Zbrodnia pomorska 1939. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2018. ISBN 978-83-8098-466-0.
  • Tomasz Ceran, Ofiary zbrodni pomorskiej 1939 - portret zbiorowy, [w:] Tomasz Ceran (red.), Rozstrzelana niepodległość Ofiary zbrodni pomorskiej 1939, Materiały XXIX sesji naukowej w Toruniu z 22 listopada 2019 roku, Toruń: Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek, 2020, ISBN 978-83-88693-83-0 .
  • Danuta Drywa: Säuberungsaktion na Pomorzu Gdańskim w świetle dokumentów KL Stutthof (1939-1942). Sztutowo: Wydawnictwo Region, 2015. ISBN 978-83-940883-0-9. OCLC 920195987.
  • Piotr Gałkowski, Zbrodnicza działalność Selbstschutzu w Ziemi Dobrzyńskiej jesienią 1939 roku [w:] Zbrodnie niemieckie na Ziemi Dobrzyńskiej (byłe powiaty Lipno i Rypin) w latach 1939-1945. Rypin: Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie, 2019. ISBN 978-83-930210-9-3. OCLC 1142822132.
  • Sylwia Grochowina, Jan Sziling: Barbarka : miejsce niemieckich egzekucji Polaków z Torunia i okolic : (październik-grudzień 1939). Toruń: Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, Fundacja „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek”, 2009. ISBN 978-83-88693-22-9. OCLC 750629196.
  • Jens Hoffmann: Das kann man nicht erzählen : "Aktion 1005", wie die Nazis die Spuren ihrer Massenmorde in Osteuropa beseitigten. Hamburg: KVV Konkret, 2013. ISBN 978-3-930786-53-4. OCLC 841418047.
  • Włodzimierz Jastrzębski, Jan Sziling: Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1945. Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1979. ISBN 83-215-7184-0. OCLC 5943580.
  • Selbstschutz na ziemiach polskich w latach 1939-1940. Stan badań i perspektywy badawcze. W: Włodzimierz Jastrzębski: Zapomniani kaci Hitlera. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939–1940. Wybrane zagadnienia. Bydgoszcz-Gdańsk: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2016. ISBN 978-83-7629-952-5. OCLC 948872475.
  • Tadeusz Jaszowski, Edmund Pyszczyński: Fordońska dolina śmierci. Bydgoszcz: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1975. OCLC 879596759.
  • Christian Jansen, Arno Weckbecker: Der „Volksdeutsche Selbstschutz” in Polen 1939/1940. München: R. Oldenbourg Verlag, 1992. ISBN 3-486-70317-X. OCLC 879550126.
  • Zbrodnie Selbstschutzu w Jastrzębiu w powiecie świeckim. W: Joanna Krzemień: Zapomniani kaci Hitlera. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939–1940. Wybrane zagadnienia. Bydgoszcz-Gdańsk: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2016. ISBN 978-83-7629-952-5. OCLC 948872475.
  • Tadeusz Kur: Trzy srebrne róże znaczą szlak zbrodni. Saga rodu Alvenslebenów. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1975. OCLC 891173336.
  • Polityka narodowościowa władz hitlerowskich na Pomorzu. W: Czesław Madajczyk: Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i Studia z Okresu II Wojny Światowej. T. 9. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1965.
  • Dariusz Matelski: Niemcy w Polsce w XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999. ISBN 978-83-01-12931-6. OCLC 830290483.
  • Izabela Mazanowska: Karolewo 1939 : zbrodnie w obozie Selbstschutz Westpreussen. Toruń: Machina Druku : na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, 2019. ISBN 978-83-66209-21-3. OCLC 1135410946.
  • Izabela Mazanowska, Tomasz SylwiuszT.S. Ceran Tomasz SylwiuszT.S. (red.), Zapomniani kaci Hitlera : Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939-1940 : wybrane zagadnienia, Bydgoszcz–Gdańsk: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2017, ISBN 978-83-7629-952-5, OCLC 948872475 .
  • Kazimierz Radziwończyk. „Akcja Tannenberg” grup operacyjnych Sipo i SD w Polsce jesienią 1939 r.. „Przegląd Zachodni”. 5/1966, 1966. Poznań: Instytut Zachodni. OCLC 637126527. 
  • Dieter Schenk: Albert Forster - gdański namiestnik Hitlera : zbrodnie hitlerowskie w Gdańsku i Prusach Zachodnich. Gdańsk: "Polnord - Oskar", 2002. ISBN 83-86181-83-4. OCLC 830377745.
  • Jan Sziling: Męczeństwo - służba - walka : duchowieństwo diecezji chełmińskiej w latach drugiej wojny światowej (1939-1945). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2019. ISBN 978-83-65127-52-5. OCLC 1151266618.
  • Donald Steyer: Eksterminacja ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1945. Gdynia: Wydawnictwo Morskie, 1967. OCLC 831198831.
  • Monika Tomkiewicz. Zbrodnia w Lasach Piaśnickich jako element zbrodni pomorskiej 1939 roku. „Rocznik Polsko-Niemiecki”. 27/2019 z.1, 2019. Warszawa: Zakład Studiów nad Niemcami ISP PAN. ISSN 1863-7167. OCLC 489266092. 

Kategoria:Egzekucje masowe w okupowanej Polsce 1939–1945 Kategoria:Czystki etniczne Kategoria:Zbrodnie oddziałów SS i policji niemieckiej Kategoria:Masakry

Na podstawie artykułu: "Wikipedysta:Wkaczmarczyk/brudnopis" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy