Zawada (archeologia)


Zawada (archeologia) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zawada, Zawadytoponim, nazwa kulturowa[1] lub topograficzna, Zawady - wyjątkowo rodowa[2][3]. Przez część badaczy uważana za wczesnośredniowieczną nazwę militarno-obronną[4][5][6][7] - jednakże, jak się okazuje, najczęściej bywa, że archeologiczne badania i nowe metody datowania tego nie potwierdzają[8][9], więc istniejące w literaturze przedmiotu próby określania pierwotnego znaczenia wymagają krytycznego opracowania[8] i są dyskutowane[2][9]. Definicje są niejednolite: nazwy takie mogły jakoby nosić tereny wyznaczające granice osadnictwa[10][11][6], być może była to nazwa o cechach charakterystycznych dla pogranicza[12][13], czy też były to bliżej nie określone urządzenia, przeszkody obronne[14][10] według innych źródeł mogła to być nazwa militarnej osady (por. nazwy służebne) na przedpolu dużego grodu[7][15][16], umocnienia tej osady[4], a być może miała związek z rodzajem przeszkody wodnej, ale obecnie, nie mając pewności czym konkretne Zawady były (archeologia jest nauką, która to stara się weryfikować) ani kiedy nazwy tego typu powstały, zbyt ogólne wykorzystywanie ich (np. do odtwarzania granic) jest krytykowane[17].

Hipotezy te są sprzeczne między sobą, a część badaczy uważa je za niedostatecznie udowodnione[18][2], zaś toponim ten za określenie abstrakcyjne, tak jak współcześnie, nie oznaczające nigdy żadnej konkretnej przeszkody[10]. Część uznanych historyków, archeologów uważa/uważało ją jednak za nazwę militarną, obronną[5][3][19]. Krytyczne źródła podają, że nazwa ta nigdy nie miała charakteru obronnego ani nie ma nic wspólnego z jakimikolwiek granicami[20], czy też, że raczej nosiły ją karczowiska[3], karczmy lub młyny[21] – w języku staropolskim doszukano się związku wyrazu zawada: z rodzajem tamy lub jazu (występującego często jako część młyna wodnego), najczęściej budowanego z pali wbijanych w dno rzeki – taka konstrukcja przypominała budowanie palisady w pobliżu fosy; z drugiej strony także z elementem obronnym miecza jakim jest jelec[22].

Spis treści

Etymologia | edytuj kod

Nazwa ta spokrewniona jest ze słowem „wada” (poprzez wadzić komuś = przeszkadzać komuś)[23], inne pokrewne słowa zobacz: etymologia nazwiska Zawada. Obecnie funkcjonuje w języku codziennym w znaczeniu dosłownym: przeszkoda terenowa[24].

Niewykluczone, że nazwy niektórych z miejscowości (oraz nazwiska) w środkowej i środkowo-wschodniej Europie: Zawada (gwarowe: zåwada), Zawady, Zawadka, Závada, Завада, Sowade, kaszb. Zawadô mogły powstać od „nazw obronnych” tego typu.

Prace archeologiczne i zabytkowe fortyfikacje | edytuj kod

W pracy badawczej z 1992 roku zebrano 264 nazwy miejscowości i ich części (Zawada i pokrewne), razem potencjalne grodziska zlokalizowano tylko w czternastu z nich[25], ostatecznie te z wczesnego średniowiecza potwierdzono zaledwie w czterech przypadkach, 37 nazw okazało odnosić się najprawdopodobniej do młynów, 12 najpewniej do karczem[2]. Niektóre z licznych miejscowości o takiej nazwie są miejscami niekoniecznie wczesnośredniowiecznych znalezisk archeologicznych m.in.:

  1. Zawada (gmina Dębica) – znajduje się tu obronny zamek Ligęzów z XVII w.
  2. Zawada (gmina Głogówek) – osada z epoki kamienia, neolit[26]
  3. Zawada (gmina Tarnów) – fundamenty grodzisk i zamki na przestrzeni wieków w okolicy Góry św. Marcina, legendy mówią o pobliskiej lokalizacji pogańskiego chramu[27]
  4. Zawada (gmina Połaniec) – „Osada kultury łużyckiej grupy tarnobrzeskiej w Zawadzie gm. Połaniec” (Bolesława Chomentowska, Rzeszów 1989)
  5. Zawada (gmina Turawa) – „Wczesnośredniowieczny gródek palisadowy[28]
  6. Zawada (gmina Zielona Góra) – „Wczesnośredniowieczna osada[29]
  7. Zawada Lanckorońska (gmina Zakliczyn) – prowadzone są tu prace archeologiczne odkrywające fundamenty wczesnośredniowiecznych struktur obronnych[30].
  8. Zawada Pilicka – osady z epoki kamienia i brązu[31][32]
  9. Paština Závada (Słowacja) – odkryto tu siedlisko kultury puchowskiej i słowiańskiej z VII – VIII wieku[33][34].
  10. Zawady (gmina Zbuczyn) – cmentarzysko szkieletowe, należące do zespołu osadniczego wraz z pobliskim wczesnośredniowiecznym (VII-XIII w.) grodziskiem we wsi Krzesk-Królowa Niwa[35]
  11. Zawady (gmina Chynów) – osada wczesnośredniowieczna.[36]

Przypisy | edytuj kod

  1. E. Kowalczyk-Heyman, 2006, Światowit t. VI (XLVII), Fasc. B, 2006 Disce aut discede, czyli o tym po co archeologowi potrzebna jest wiedza toponomastyczna i geografia historyczna
  2. a b c d E. Kowalczyk, 1992, ‘Nazwy obronne’ Słup, Samborza i Zawada a zagadnienie obrony stałej ziem polskich w średniowieczu w bazie „Prace badawcze” portalu Nauka Polska (OPI).
  3. a b c Ewa Rzetelska-Feleszko (1994) Recenzja z: "'Nazwy obronne' Słup, Samborza i Zawada a zagadnienie obrony stałej ziem polskich w średniowieczu", E. Kowalczyk, Warszawa 1992, w: Onomastica t. 39
  4. a b zawada (to znaczy umocnienie wsi na przedpolu grodu)” Aleksander Gieysztor, (1986), Wczesna Polska i Europa s. 12 w: Naród - kościół - kultura: szkice z historii Polski, red. Adam Chruszczewski, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL 1986 (przekład angielski: Nation - church - culture: essays on Polish history, ed. Adam Chruszczewski, Lublin 1990)
  5. a b Witold Hensel, (1949/1950), (Poznań): Szkice wczesnodziejowe, 1. Wczesnopolskie umocnienia obronne, w: Slavia Antiqua II z. 2 s. 261
  6. a b Henryk Łowmiański, 1970, Początki Polski: z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e. t. 3 s. 98, t. 4 s. 447, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  7. a b Tadeusz Lalik, 1967, Sandomierskie we wcześniejszym średniowieczu. Prowincja, księstwo, województwo, s. 56, w: Studia sandomierskie: materiały do dziejów miasta Sandomierza i regionu sandomierskiego, red. Teresa Wąsowicz, Jan Pazdur, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
  8. a b Elżbieta Kowalczyk 2000, Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego. Na styku historii i archeologii, Kwartalnik Historyczny R. 107 nr 2 (2000) s. 42.
  9. a b E. Kowalczyk, 1991, Rzekome wczesnośredniowieczne nazwy obronne w świetle źródeł pisanych, językowych i materialnych (na przykładzie Słupa, Samborzy i Zawady) w: Sesja sprawozdawcza Instytutu Archeologii UW (streszczenia referatów), Warszawa-Bocheniec 1991.
  10. a b c Jerzy Jankowski, 1988, Polskie terytoria plemienne w świetle toponimów obronnych.
  11. Pogranicze Śląsko-Małopolskie w średniowieczu, Jerzy Rajman, 1998.
  12. Konstanty Damrot, 1896, Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung. (pol. Najstarsze nazwy miejscowości Śląska, ich powstanie i znaczenie) (1896)
  13. Bogusław Gierlach, 1975, Studia nad archeologią średniowiecznego Mazowsza PWN.
  14. Maria Wilczyńska, 1967, Ziemia radomska między Mazowszem a Sandomierzem w średniowieczu. s. 111, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 15 (1)
  15. Elżbieta Dąbrowska, 1965, Studia nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Ziemi Wiślickiej, Wrocław-Warszawa-Kraków
  16. Tadeusz Wasilewski, 1981, Poland’s Administrative Structure in Early Piast Times. Castra Ruled by Comités as Centres of Provincesand Territorial Administration, Acta Poloniae Historica. T. 44 s. 17.
  17. Anna Marciniak, Elżbieta Kowalczyk, (1989) Recenzja z: "Polskie terytoria plemienne w świetle toponimów obronnych", Jerzy Jankowski, Wrocław 1988, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. 37, cz. 3-4, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk).
  18. Jerzy Nalepa, 1973, Opuscula Slavica 2. Krytyczne i metodyczne uwagi o nazwach miejscowych dawnego województwa sandomierskiego, Lund
  19. Jerzy Rajman, 2004, Kraków : zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333 s. 6
  20. E. Kowalczyk (1998), Recenzja z: Krzysztof Wachowski, Śląsk w dobie przedpiastowskiej. Studium archeologiczne, Kwartalnik Historyczny, t. 105, nr 2, s. 122, Towarzystwo Historyczne, 1998.
  21. E. Kowalczyk (1994), Powracający temat: Sieciechów : z problemów organizacji grodowej w Polsce wczesnośredniowiecznej s. 74 w: Kwartalnik historii kultury materialnej, t. 42, cz. 1, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk).
  22. PAN, IJP, „Słownik staropolski” Zapowiadanie-Zawity, t. XI z. 3 (71), Kraków 1997, s. 228.
  23. Aleksander Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego.
  24. „To, co (...) uniemożliwia swobodne przejście, dojście dokąd” Mały słownik języka polskiego PWN Warszawa 1995.
  25. „Ich [ośmiu z czternastu] pojawienie się w literaturze przedmiotu jest wynikiem powszechnego w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przekonania o związku Zawad z grodami i zbyt intensywnej interpretacji naturalnej rzeźby terenu.” – E. Kowalczyk, 1992, ‘Nazwy obronne’ Słup, Samborza i Zawada a zagadnienie obrony stałej ziem polskich w średniowieczu, s. 187
  26. osada, Zawada - Zabytek.pl, zabytek.pl [dostęp 2021-02-25]  (pol.).
  27. Zawada k. Tarnowa – strona WWW (archive.org).
  28. Bogusław Gediga, Jerzy Lodowski, 1972, Wczesnośredniowieczny gródek palisadowy w Zawadzie, pow. Opole Sprawozdania Archeologiczne T. 24 (1972) s. 217.
  29. Redakcja: Bartłomiej Gruszka, 2014, „Wczesnośredniowieczna osada w Zawadzie, stan. 1, gm. Zielona Góra. Studia interdyscyplinarne.”, Zielona Góra.
  30. Uniwersytet Jagielloński, Zakład Archeologii Średniowiecza, „Grodzisko w Zawadzie Lanckorońskiej” 2003, www.archeo.uj.edu.pl (web.archive.org).
  31. osada, Zawada Pilicka - Zabytek.pl, zabytek.pl [dostęp 2021-02-25]  (pol.).
  32. osada, Zawada Pilicka - Zabytek.pl, zabytek.pl [dostęp 2021-02-25]  (pol.).
  33. Ústredy portál verejnej správy (web.archive.org).
  34. Paština Závada, naseobce.sk.
  35. Dr Joanna Kalaga, 2005, Krzesk-Królowa Niwa, gm. Zbuczyn Poduchowny, pow. siedlecki, woj. mazowieckie, st. 1. (archive.org)
  36. osada, Zawady - Zabytek.pl, zabytek.pl [dostęp 2021-02-25]  (pol.).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Zawada (archeologia)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy