Henryk Rzewuski


Henryk Rzewuski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Henryk Rzewuski herbu Krzywda, pseudonim Jarosz Bejła (ur. 3 maja 1791 w Sławucie, zm. 28 lutego 1866 w Cudnowie) – polski arystokrata, hrabia[1], powieściopisarz i publicysta, wydawca prasowy, twórca gatunku literackiego gawędy szlacheckiej oraz prekursor w języku polskim powieści historycznej w stylu Waltera Scotta, wolnomularz[2].

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Pochodził z magnackiej rodziny Rzewuskich herbu Krzywda. Był synem Adama Wawrzyńca, pisarza politycznego i posła oraz Justyny Rdułtowskiej, podkomorzanki nowogródzkiej. Był prawnukiem Wacława Rzewuskiego, hetmana wielkiego koronnego, który w latach 1767–1773 zesłany został przez posła rosyjskiego Nikołaja Repnina do Kaługi. Był również bratankiem targowiczanina Seweryna Rzewuskiego, a także prawnukiem Michała Kazimierza Radziwiłła, hetmana wielkiego litewskiego.

Brat Karoliny Sobańskiej, Eweliny Hańskiej (żony Honoré de Balzaca) oraz Adama Rzewuskiego, generała rosyjskiego. Żonaty z Julią Grocholską.

W młodości służył w wojsku Księstwa Warszawskiego. Mieszkał przez kilka lat w Petersburgu i za granicą. Członek petersburskiej loży wolnomularskiej Orzeł Biały[3]. Pod koniec życia udał się do Cudnowa, gdzie spędził resztę swego życia.

Wiele podróżował, w roku 1825 na Krym razem z Adamem Mickiewiczem (który miał wówczas romans z jego siostrą, Karoliną Sobańską), z którym później w 1830 roku spotkał się w Rzymie i wzbudził w nim zachwyt opowiadaniami z życia staroszlacheckiego, czym zainspirował go do pomysłu stworzenia Pana Tadeusza[4].

Ideolog „koterii petersburskiej” – grupy konserwatystów głoszących potrzebę utrzymania stosunków feudalnych i podporządkowania Rosji. W latach 1850–1856 urzędnik do specjalnych poruczeń namiestnika carskiego Iwana Paskiewicza oraz redaktor lojalistycznego Dziennika Warszawskiego od 1851.

Twórczość literacka | edytuj kod

Rzewuskiego uważa się za twórcę tzw. gawędy szlacheckiej zapoczątkowanej zbiorem Pamiątki Soplicy, w której powołał do życia postać szlachcica-gawędziarza Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego, uczestnika konfederacji barskiej i obserwatora życia ostatnich lat Rzeczypospolitej. Pamiątki Soplicy odznaczają się oryginalnością pomysłu, doskonałym wczuciem w atmosferę tradycji i humorem. Jest to cykl opowieści o barwnych postaciach kultury szlacheckiej, przede wszystkim o sławnym księciu Radziwille Panie Kochanku oraz klice jego tzw. klientów. Uważa się je za "arcydzieło polskiej literatury"[5].

Początkowo swoje gawędy szlacheckie Rzewuski wygłaszał w salonach emigracyjnych, jednak dzięki zachętom Mickiewicza zaczął je spisywać jesienią 1830 roku w Rzymie i wydawać w prasie[6]. Ich książkowe niepełne wydanie ukazało się w 1839[7] w Paryżu.

Pod wpływem Pamiątek Soplicy Rzewuskiego Mickiewicz napisał w latach 1832-1834 Pana Tadeusza, w którym głównym bohaterom nadał zaczerpnięte od Rzewuskiego nazwisko Soplica, a ich dworek nazwał Soplicowo. Czarowi gawęd ulegli także Sienkiewicz i Teodor Jeske-Choiński oraz inni twórcy.

Kontynuacją Pamiątek były niewydane za życia autora Uwagi o dawnej Polsce przez starego szlachcica.

Henryk Rzewuski, 1850 r.

Drugim ważnym dziełem literackim Henryka Rzewuskiego jest 3-tomowa powieść Listopad, która ukazała się w latach 1845–1846[8]. Powieść zawiera świetny obraz społeczeństwa polskiego w końcu XVIII wieku, o mistrzowskich charakterystykach postaci i o wysokim artyzmie budowy i stylu. Listopad porusza wiele wątków zarysowanych w Pamiątkach, zawiera jednak bardziej gorzki obraz tradycji i obyczajów polskich, które uległy wypaczeniu i straciły swój pozytywny wpływ[9].

Pomimo skrajnie różnych ocen, Listopad uważany jest za „najlepszą polską powieścią historyczną przed dziełami Henryka Sienkiewicza, co więcej, uważany jest za najbardziej interesującą na gruncie polskim interpretację walterscottyzmu[5].

Podobnie gorzki wydźwięk mają Mieszaniny obyczajowe, wydane w 1841 roku, w których Rzewuski przedstawił krytyczny obraz współczesnego mu społeczeństwa polskiego[10].

Ponadto Rzewuski wydał cztery powieści historyczne (Zamek krakowski, Adam Śmigielski, Rycerz Lizdejko, Zaporożec), powieść alegoryczno-polityczną (Paź złotowłosy), wielotomową powieść w formie fingowanego pamiętnika (Pamiętniki Bartłomieja Michałowskiego) oraz szereg interesujących, stylizowanych na gawędy opowiadań i artykułów publicystycznych.

Dzieła | edytuj kod

Ponadto wydane zostały zbiory powieści historycznych 1877–1882 – 6 tomów oraz monografia Z. Szweykowskiego (1922).

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Nosił tytuł hrabiowski rosyjski, zob. Jerzy Sewer Dunin-Borkowski: Almanach Błękitny. Warszawa: 1908, s. 823.
  2. Ludwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 428.
  3. Ludwik Hass, Wolnomularstwo w Europie środkowo-wschodniej w XVIII i XIX wieku, 1982, s. 301.
  4. AndrzejA. Waśko AndrzejA., "Pamiątki Soplicy" na tle programowych wypowiedzi Henryka Rzewuskiego; Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 82/1, 60-85, 1991 .
  5. a b Artykuły, www.polskietradycje.pl [dostęp 2021-05-08] .
  6. AndrzejA. Waśko AndrzejA., "Pamiątki Soplicy" na tle programowych wypowiedzi Henryka Rzewuskiego; Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 82/1, 60-85, 1991 .
  7. Pamiątki JPana Seweryna Soplicy cześnika parnawskiego. T. 1, polona.pl [dostęp 2018-06-02] .
  8. a b HenrykH. Rzewuski HenrykH., Listopad. Romans historyczny z drugiej połowy XVIII wieku. T. 2, wyd. 1846, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  9. T.T. Merta T.T., „Listopad”, czyli polski spór o modernizację, [w:] Konfederacja Barska. Jej konteksty i tradycje, Warszawa 2010. 
  10. Artykuły, www.polskietradycje.pl [dostęp 2021-06-11] .
  11. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Pamiątki JPana Seweryna Soplicy cześnika parnawskiego. T. 1, wyd. 1839, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  12. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Pamiątki JPana Seweryna Soplicy cześnika parnawskiego. T. 2, wyd. 1839, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  13. Mieszaniny obyczajowe. [T. 1] przez Jarosza Bejłę, wyd. 1841, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  14. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Listopad. Romans historyczny z drugiej połowy XVIII wieku. T. 1, wyd. 1845, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  15. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Zamek krakowski. Romans historyczny z wieku XVI. T. 1, wyd. 1847, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  16. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Zamek krakowski. Romans historyczny z wieku XVI. T. 2, wyd. 1848, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  17. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Zamek krakowski. Romans historyczny z wieku XVI. T. 3, wyd. 1848, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  18. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Teofrast polski. T. 2, wyd. 1851, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  19. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Rycerz Lizdejko. Powieść z czasów panowania Jana Kazimierza. T. 2, wyd. 1852, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  20. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Rycerz Lizdejko. Powieść z czasów panowania Jana Kazimierza. T. 3, wyd. 1852, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  21. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Zaporożec. Powieść. T. 1, wyd. 1854, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  22. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Zaporożec. Powieść. T. 2, wyd. 1854, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  23. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Zaporożec. Powieść. T. 3, wyd. 1854, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  24. HenrykH. Rzewuski HenrykH., Zaporożec. Powieść. T. 4, wyd. 1854, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  25. Pamiętniki Bartłomieja Michałowskiego. Od roku 1786 do 1815. T. 1 ogłoszone przez Henryka Rzewuskiego, wyd. 1857, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  26. Pamiętniki Bartłomieja Michałowskiego. Od roku 1786 do 1815. T. 2 ogłoszone przez Henryka Rzewuskiego, wyd. 1857, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  27. Pamiętniki Bartłomieja Michałowskiego. Od roku 1786 do 1815. T. 3 ogłoszone przez Henryka Rzewuskiego, wyd. 1857, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  28. Pamiętniki Bartłomieja Michałowskiego. Od roku 1786 do 1815. T. 4 ogłoszone przez Henryka Rzewuskiego, wyd. 1857, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  29. Pamiętniki Bartłomieja Michałowskiego. Od roku 1786 do 1815. T. 5 ogłoszone przez Henryka Rzewuskiego. wyd. 1857, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .
  30. Lucjan Siemieński „Roztrząsania i poglądy literackie” Poznań 1869.
  31. Próbki historyczne. Dzieło pośmiertne hr. Henryka Rzewuskiego, wyd. 1868, polona.pl [dostęp 2018-06-07] .

Bibliografia | edytuj kod

  • Andrzej Ślisz: Henryk Rzewuski. Życie i poglądy. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Henryk Rzewuski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy