Kampania mezopotamska


Kampania mezopotamska w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kampania mezopotamska – działania wojenne prowadzone na terenie Mezopotamii w trakcie I wojny światowej przez Ententę, reprezentowaną głównie przez imperium brytyjskie przeciwko Imperium Osmańskiemu, wspieranemu przez inne państwa centralne.

Brytyjczycy rozpoczęli kampanię, aby chronić swoją rafinerię w Abadanie w Persji przed spodziewanym tureckim atakiem z Iraku. Na początku listopada 1914 r. dokonali udanego morskiego desantu w Al-Fau, zajmując wkrótce Basrę i Al-Kurnę. Początkowe sukcesy utwierdziły dowódcę, gen. Nixona w przekonaniu, że możliwe jest szybkie zajęcie Bagdadu. W stronę miasta wzdłuż rzeki Tygrys posuwały się wojska jego podwładnego, gen. Townshenda. Silny turecki opór napotkały one dopiero w listopadowej bitwie pod Ktezyfonem. Brytyjczycy, choć zdobyli osmańskie umocnienia, znajdowali się na końcu linii zaopatrzeniowych i ponieśli ogromne straty. Townshend, nie widząc możliwości kontynuowania ofensywy, wycofał się do Al-Kut, gdzie został oblężony. Próby przyjścia mu z pomocą nie powiodły się i obrońcy, ze względu na głód, w kwietniu 1916 r. bezwarunkowo poddali się Turkom. Nowy dowódca brytyjskich sił ekspedycyjnych, gen. Frederick Maude w pierwszych miesiącach zajął się reorganizacją armii i poprawą logistyki, a do ataku ruszył dopiero pod koniec roku. Jego metodyczna ofensywa doprowadziła w marcu 1917 r. do zajęcia Bagdadu. W listopadzie Maude zmarł na cholerę, a jego następcą został gen. William Marshall. Ofensywa w północnym Iraku spowolniła, by ruszyć silniej dopiero w ostatnich tygodniach wojny, kiedy to Brytyjczycy zajęli Mosul.

Spis treści

Tło | edytuj kod

Brytyjskie plany, opracowane w 1912 r. na wypadek wojny z Turcją, zakładały konieczność obrony rafinerii w Abadanie oraz rurociągów i pól naftowych nad Zatoką Perską. Zadanie miał realizować rząd Indii Brytyjskich za pośrednictwem swoich sił ekspedycyjnych (Indian Expeditionary Force D). W październiku 1914 r. wojska te zostały zgromadzone w Bahrajnie, gdzie oczekiwały na formalne rozpoczęcie wojny z Imperium Osmańskim. Turcy zlekceważyli te przygotowania, nie wierząc, że zaangażowani w walki we Francji Brytyjczycy zdecydują się na otwarcie nowego frontu[3]. W przededniu wybuchu wojny, stacjonujące w Mezopotamii siły tureckie zostały uszczuplone o dwa korpusy, które rozlokowano w bardziej (zdaniem dowództwa) narażonych prowicjach[4]. Już w trakcie trwania konfliktu wśród państw Ententy dojrzewał pomysł rozbioru Imperium Osmańskiego po wojnie[5]. Znalazło to wyraz w podpisanej w maju 1916 r. brytyjsko-francuskiej umowie Sykes-Picot o strefach wpływu na Bliskim Wschodzie[6].

Przebieg | edytuj kod

Mapy kampanii Brytyjska inwazja (1914) Działania wojenne (styczeń – lipiec 1915) I ofensywa na Bagdad (lipiec – listopad 1915) II bitwa o Kut (luty 1917)

Operacje w południowym Iraku | edytuj kod

Wojska tureckie w Mezopotamii (1915)

6 listopada 1914 r., tuż po wybuchu wojny z Turcją, wojska indyjsko-brytyjskie dokonały udanego desantu z morza na fort w Al-Fau, leżący u ujścia Szatt al-Arab do Zatoki Perskiej[7][8]. 350 osmańskich obrońców wyposażonych w cztery działa wycofało się jeszcze tego samego dnia[9]. Do połowy listopada siły gen. Arthura Barretta zakończyły lądowanie i rozpoczęły marsz na północ[10]. Pod koniec miesiąca Brytyjczycy, po pokonaniu oporu kilku tureckich brygad, zajęli Basrę[8], a 9 grudnia poddał im się osmański garnizon Al-Kurny. Pozostałe siły tureckie wycofały się w stronę Al-Amary[11]. Komendę nad nimi objął płk Süleyman Askerî[12], który otrzymawszy posiłki[11], w kwietniu 1915 r. podjął próbę kontrataku i odbicia Basry. Barrett stawił mu jednak silny opór w krwawej bitwie pod Asz-Szajbą, zakończonej osmańską porażką. Upokorzony Askerî popełnił samobójstwo[13].

Nowy angielski dowódca, gen. John Nixon przeszedł do ofensywy, zajmując 3 czerwca Al-Amarę, a miesiąc później An-Nasirijję[12]. Pułkownik Nureddin Pasza miał do swojej dyspozycji niewielkie siły tureckie, jednak nowe oddziały powoli napływały do Mezopotamii z innych części imperium. We wrześniu, kiedy skończyły się letnie upały, Brytyjczycy ponownie ruszyli do ataku. Pod koniec miesiąca zaatakowali miasteczko Al-Kut nad rzeką Tygrys, odnosząc łatwe zwycięstwo przy osmańskiej stracie 4 tys. ofiar[14]. Po tych starciach, Brytyjczycy mogli uznać swoje instalacje naftowe nad Zatoką Perską za zabezpieczone[12].

Ofensywa Townshenda | edytuj kod

Brytyjska armata 60-funtowa

Mimo zrealizowania strategicznego celu kampanii, gen. Nixon uważał, że ofensywę należy kontynuować. Swojemu podwładnemu, gen. Charlesowi Townshendowi, zwycięzcy spod Amary i Kut, wydał rozkaz zdobycia Bagdadu[15][16]. Townshend uważał ten ruch za ryzykowny: wiedział, że znajduje się daleko od swojej bazy zaopatrzeniowej, a w razie przegranej bitwy nie może liczyć na szybkie przybycie posiłków. Mimo to wykonał rozkaz i na początku października ruszył w stronę Bagdadu wzdłuż rzeki Tygrys[17]. Nureddin Pasza przygotował obronę w okolicy ruin starożytnego Ktezyfonu. Okopów broniło ok. 20 tys. Turków, pośród których znajdowała się nowo przybyła, doświadczona 51 Dywizja. 22 listopada Brytyjczycy, w sile 11 tys. żołnierzy, zaatakowali tureckie pozycje. Mimo zadania wrogom ogromnych strat (ponad 6 tys. zabitych i rannych) i zdobycia linii osmańskich umocnień, szczupłe siły Townshenda nie zdołały w ciągu czterech kolejnych dni zmusić przeciwnika do odwrotu[18]. W bitwie pod Ktezyfonem odniosły pyrrusowe zwycięstwo. Straciły 4500 ludzi i w obawie przed osmańskim kontratakiem rozpoczęły odwrót do Al-Kut[12].

Indyjscy żołnierze ocalali z oblężenia Kut

Townshend uznał, że dalsza ucieczka na południe doprowadzi do rozbicia jego sił, a postępujące za nim wojska tureckie podejmą próbę wyparcia Brytyjczyków z Mezopotamii. Przygotował się więc do obrony w Al-Kut[19]. Położona w zakolu Tygrysu miejscowość została ufortyfikowana oraz dobrze zaopatrzona w amunicję i racje żywnościowe na 60 dni. W grudniu Nureddin Pasza i niemiecki doradca, feldmarszałek Colmar von der Goltz otoczyli Kut i rozlokowali kawalerię na południe od miasta, by powstrzymać próby przyjścia na pomoc oblężonym. Mimo ponawianych kilkukrotnie szturmów nie zdołali jednak złamać brytyjskiej obrony[20]. Townshend tymczasem prosił dowództwo o posiłki[12]. Aby przyspieszyć ich przybycie, zaniżał w depeszach ilość zgromadzonych zapasów. Doprowadziło to do przedwczesnego wysłania przygotowanej naprędce odsieczy[7][15] pod komendą gen. Aymlera, która między styczniem a kwietniem 1916 r. podjęła wiele nieudanych prób przebicia się do oblężonych[21] (pochłonęły one 18 tys. brytyjskich ofiar)[22]. W trakcie bitwy nastąpiły zmiany w osmańskim dowództwie: 20 stycznia Nureddina Paszę zastąpił płk Halil, a 19 kwietnia zmarł feldmarszałek von der Goltz[21]. W kwietniu do Mezopotamii przybyli Aubrey Herbert i T.E. Lawrence, angielscy oficerowie z Kairu, którzy próbowali wynegocjować z tureckim dowódcą uwolnienie obrońców Kut w zamian za 2 miliony funtów okupu. Rozmowy nie powiodły się i siły brytyjskie[7][12] (ponad 13 tys. żołnierzy)[21], które zużyły już wszystkie zapasy żywności, 29 kwietnia bezwarunkowo poddały się Halilowi Paszy. Wygłodzonych jeńców zmuszono do dalekiego marszu, po czym wykorzystano do prac na kolei. Większość z nich nie dożyła końca wojny[7][12].

Przygotowania i wznowienie ofensywy | edytuj kod

Generał Maude wkracza do Bagdadu

Po poniesionej klęsce, gen. Nixon zrezygnował z dalszego dowodzenia ze względu na zły stan zdrowia, a komendę nad brytyjskimi wojskami w Mezopotamii objął gen. Frederick Stanley Maude. Odpowiedzialność za prowadzenie kampanii została przeniesiona z rządu kolonialnych Indii na londyńskie Ministerstwo Wojny[23]. Siły najeźdźcze wzmocniono o dwie dywizje, co zwiększyło ich liczebność do 166 tys. żołnierzy[24]. Maude w pierwszej kolejności zajął się poprawą systemu zaopatrzenia armii. Między kwietniem a grudniem podwoił ładowność statków dostawczych na Tygrysie oraz rozpoczął budowę linii kolejowej z Basry w stronę Bagdadu. Usprawnił też system zapór rzecznych i grobli, co przyczyniło się do zwiększenia lokalnej produkcji żywności. Działania te jednocześnie zapewniały mu przychylność miejscowych Arabów[23]. Tymczasem sytuacja Turków uległa pogorszeniu. Halil Pasza otrzymał jedynie niewielkie posiłki, choć jego wojska stale szczuplały ze względu na choroby i dezercje. Siły te musiały strzec jednocześnie dwóch dróg w głąb Mezopotamii (wzdłuż Tygrysu i wzdłuż Eufratu), oddzielonych od siebie niemal stukilometrową pustynią[24].

W grudniu 1916 r. Brytyjczycy wznowili ofensywę, po raz kolejny wybierając szlak brzegami Tygrysu. Pod koniec lutego 1917 r. Maude niespodziewanie przerzucił część armii przez rzekę powyżej Al-Kut i oskrzydlił główne siły tureckie, broniące od południa dostępu do miasta. Halil z trudem zdążył wycofać je w górę Tygrysu i przygotować kolejną linię obrony. Jednak po kilku dniach ciężkich walk ponownie ustąpił pola i znalazł się w odwrocie, zostawiając za sobą Bagdad, który Brytyjczycy zajęli 11 marca[25]. Ich dalszy marsz na północ, spowolniony przez letnie upały, doprowadził do zdobycia Ar-Ramadi we wrześniu[8] i Tikritu w listopadzie. 18 listopada gen. Maude zmarł na cholerę, a jego miejsce zajął gen. William Marshall[12]. Z wyjątkiem nierozstrzygniętych starć w okolicy Chan al-Baghdadi w marcu 1918 r., Irak pozostawał przez większość czasu spokojny, gdyż z wojsk brytyjskich wydzielono znaczne siły, które wysłano na front palestyński. Marshall wznowił ofensywę dopiero w październiku – celem było zajęcie przed końcem wojny Mosulu wraz z jego bogatymi złożami ropy. Wojska tureckie, wycofujące się pod naciskiem w górę rzeki, zostały oskrzydlone na północ od Asz-Szarkat. Ich dowódca, Hakki Bej, świadomy toczących się rokowań pokojowych, 30 października poddał się Brytyjczykom. 1 listopada kawaleria Marshalla zajęła bez walki Mosul, co było naruszeniem podpisanego wcześniej, kończącego wojnę rozejmu w Mudros[26].

Skutki | edytuj kod

W wyniku rozbioru Imperium Osmańskiego, zaplanowanego w umowie Sykes-Picot i potwierdzonego traktatem pokojowym w Sèvres, Mezopotamia znalazła się pod panowaniem Zjednoczonego Królestwa[27]. Spotkało się to z niezadowoleniem arabskiej ludności i doprowadziło w 1920 r. do wybuchu antybrytyjskiego powstania[28]. W odpowiedzi na te wydarzenia utworzono częściowo niepodległe Królestwo Iraku, na którego tronie zasiadł Fajsal I (Haszymita pochodzący z odległego Hidżazu), sojusznik Anglików w czasie arabskiej rewolty przeciw Turcji[29]. Państwo irackie z czasem uzyskało pełną suwerenność, lecz nie zakończyło to niepokojów, które trwają do XXI w.[30]

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Carr 1991 ↓, s. 11–12.
  2. Carr 1991 ↓, s. 9.
  3. Carr 1991 ↓, s. 4–9.
  4. Erickson 2001 ↓, s. 66.
  5. Fromkin 2009 ↓, rozdz. 10.
  6. Fromkin 2009 ↓, rozdz. 24.
  7. a b c d Fromkin 2009 ↓, rozdz. 25.
  8. a b c Shaw i Shaw 2012 ↓, rozdz. 4.
  9. Erickson 2001 ↓, s. 67.
  10. Carr 1991 ↓, s. 12–14.
  11. a b Erickson 2001 ↓, s. 68
  12. a b c d e f g h Aboul-Enein 2005 ↓
  13. Carr 1991 ↓, s. 14–15.
  14. Erickson 2001 ↓, s. 111–112.
  15. a b Crowley 2004 ↓
  16. Carr 1991 ↓, s. 17–18.
  17. Carr 1991 ↓, s. 18.
  18. Erickson 2001 ↓, s. 112–114.
  19. Carr 1991 ↓, s. 19–20.
  20. Erickson 2001 ↓, s. 114–115.
  21. a b c Erickson 2001 ↓, s. 149–151
  22. Carr 1991 ↓, s. 20.
  23. a b Carr 1991 ↓, s. 20–22
  24. a b Erickson 2001 ↓, s. 164
  25. Erickson 2001 ↓, s. 165–166.
  26. Erickson 2001 ↓, s. 203.
  27. Fromkin 2009 ↓, rozdz. 42.
  28. Fromkin 2009 ↓, rozdz. 51.
  29. Fromkin 2009 ↓, rozdz. 57.
  30. Fromkin 2009 ↓, Afterword to the 2009 Edition

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Turkey in the First World War – Mesopotamia – opis kampanii w witrynie turkeyswar.com.

Na podstawie artykułu: "Kampania mezopotamska" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy